«Ազգերն իրենց թե՛ պատմական անցյալով, թե՛ ինքնության, թե՛ ինքնագիտակցության մակարդակով տարբեր են լինում: Շատ ենք ասում, որ 21-րդ դար է , ու աշխարհը փոխվել է, բայց ազգային ինքնության առումով նույն բանն ասվում էր նաև 18-րդ դարում»,-  ասուլիսում ասաց պատմաբան Թամարա Վարդանյանը:

Նրա խոսքերով, այժմ ազգային ինքնության խնդրի վերաբերյալ նույն տրամաբանությունն է գործում, ինչ առաջ:
Պատմաբանը նշեց, որ այժմ Վրաստանում և Ադրբեջանում հետաքրքիր գործընթաց է կատարվում կրոնի խնդրի շուրջ. առաջ է քաշվում «Մեկ ազգ, մեկ կրոն» հասկացությունը: Այս համատեքստում կրոնի և ազգային ինքնության պահպանման վերաբերյալ պատմաբանը նշեց, որ հայերն էլ պետք է մտահոգվեն:

Խոսելով իսլամացած հայերի մասին` Թ. Վարդանյանը նշեց, որ ինքնության անաղարտ պահելն ու պահպանելն ազգային անվտանգության հիմնախնդիրներից է: Հարցին` արդյո՞ք հայ են համարվում այն հայերը, ովքեր 1915-ին Թուրքիայում ստիպողաբար մահմեդականություն են ընդունել, պատմաբանը պատասխանեց, որ այստեղ շատ կարևոր է, թե այդ սերունդների մոտ հայրենիքի գիտակցությունն առկա է՞, թե՞ ոչ:

«Եվ, վերջապես, ո՞րն է նրանց հայրենիքը: Այդ խմբի մոտ, հայրենիքն արդեն Թուրքիան է, նրանք աշխատում և պայքարում են Թուրքիայի բարեկեցության համար: Անգամ, այդպիսի խնդիր կա Պոլսի քրիստոնյա հայերի մոտ: Հետազոտության արդյունքում պարզվել է, որ Թուրքիայի քրիստոնյա հայերի 50 %-ն իրեն թուրք է համարում»,- ասաց պատմաբանը:

Ըստ նրա, երբ արդեն խնդիրներ կան քրիստոնյա հայերի ազգային ինքնության ճանաչման հետ, ապա մահմեդականների մասին խոսելն արդեն ավելորդ է: Պատմաբանը նշում է, որ հայկական սփյուռքն ապրում է «վերադարձի» գաղափարով, իսկ եթե այդ գաղափարը չկա, ապա այդ երկրում ապրող հայկական համայնքնը հեռանկար չունի. Անձը չի կարղ «հայ մնալ թույլ համայնքում»:
Ասուլիսի մյուս բանախոս, պատմաբան Գևորգ Յազըճյանը նշեց, որ հայերն ունեն ինքնության խնդիր, բայց ինչպես պատմություն է ցույց տալիս «մենք չունենք իսլամացած հայեր, կան իսլամացված հայեր»:

«Մենք պետք է նախ և առաջ պարզենք, թե ու՞մ է կարելի հայ համարել: Միայն հայալեզու մարդուն չի կարելի ասել, որ հայ է: Ես այս հարցում շատ խիստ եմ դատում»,- ասաց պատմաբանը:

Ըստ Գ. Յազըճյանի, բացի լեզուն ու կրոնը, մարդը պետք է ազգային շահ զգա: Չնայած նա չբացառեց, որ մարդու կրոնական պատկանելիությունը շատ կարևոր հանգամանք է:

Վերջում բանախոսները նշեցին, որ հայությունից հեռանալը նաև հայատյացություն է: