Օրվա թեմա 10:09 18/09/2014

«Առանց մեծերի դժվար է, առանց հույսի՝ անհնար». Վիկտոր Համբարձումյանի մասին (լուսանկարներ)

«Նրանք մեր հիշողությունն են, նա մեր ընդհանրական հիշողությունն էր: Այդպես է: Գալիս է մի Հովհաննես Թումանյան, և ազգը ժամանակների հեռվում ճանաչում է իր Նարեկացուն: Գալիս է մի Մարտիրոս Սարյան, և ազգը Ռոսլին ու նկարչություն է հիշում: Մի Վիկտոր Համբարձումյան է գալիս, և մեր հայացքները երկինքին են դառնում և մահկանացուի մեր խեղճուկրակ խրճիթում, որ մեր միտքն ու մարմինն է, մենք ժամանակներ ու տարածություններ ենք բացում: Մեր կյանքը նրանք են կերտում՝ այդ մեծերը: Հայրենիքներ մեզ նրանք են շնորհում՝ այդ իրավ մեծերը: Մենք նրանց աշխարհի բնակիչներն ենք: Նրանց բացած հայրենիքներում մենք ապրում ենք իրենցից իսկ մեզ շնորհված բարձր ու շիտակ մեր կերպարներով: Վիկտոր Համբարձումյանը գիտությունը հայացրեց, և աշխարհին պարտադրեց մեր այդ կերպարը՝ կարելությամբ ու խոյանքով լեցուն հայ մարդու կերպարը:

Նա մեզ հարաբերեց քսաներորդ դարի հետ, և քսանմեկերորդ դարի այսօրվա մեր հույսը սնվում է դարձյալ իր երեկվա կենդանի՝ որպես համաշխարհային գիտություն՝ ներկայությամբ: Առանց մեծերի դժվար է, առանց հույսի՝ անհնար: Եվ հուսանք, որ զորելու ենք ուղի անել Վիկտոր Համբարձումյան մեծ աստղի լուսե խոյացման շքեղ ծիրը:
Նրանց բարձր ներկայությամբ հայրենիքների առաստաղները երկինքներն են լինում, նրանց մեծ բացակայությամբ երկինքները չպետք է իջնեն - նրանց աշխարհի բնակիչների մեր ուղիղ պարտականությունն է»,- ասել է Հրանտ Մաթևոսյանը: 

Ակադեմիկոս Վիկտոր Համբարձումյանը տեսական աստղաֆիզիկայի խորհրդային և հայկական դպրոցների հիմնադիրն է: Նա բացատրել է լույսի միջաստղային կլանումը, առաջարկել ինվարիանտության սկզբունքը և դրա հիման վրա ստեղծել պղտոր միջավայրում լույսի ցրման տեսությունը, հայտնագործել է աստղասփյուռները, գալակտիկաների կորիզների ակտիվությունը:

Թբիլիսում 1908 թ. այս օրը ծնվել է Վ. Համբարձումյանը: 

Հայրը՝ Համազասպ Ասատուրի Համբարձումյանը եղել է իրավաբան, գրականագետ։ Նկատելով երեք-չորս տարեկան որդու՝ թվերի նկատմամբ ունեցած մեծ հետաքրքրությունը, հայրն ավելի լրջորեն է զբաղվում օժտված զավակով՝ զարգացնելով նրա բնատուր բնագիտական ձիրքը։ Դպրոցական տարիներին առավել ցայտուն են դրսևորվում մաթեմատիկայի և աստղագիտության նկատմամբ նրա հակումները։ Դեռ դպրոցական տարիներին նա հրապարակային դասախոսություններ է կարդում ֆիզիկայի և աստղագիտության խնդիրների վերաբերյալ։ 15-ամյա Համբարձումյանը Երևանի պետական Համալսարանում անվանի պրոֆեսորների, դասախոսների ուսանողների և աշակերտների համար դասախոսություն է կարդում Ալբերտ Էյնշտեյնի հարաբերականության տեսության վերաբերյալ, որն ընդունվում է մեծ հետաքրքրությամբ։ 1924 թ. Վիկտորն ընդունվել է Լենինգրադի մանկավարժական ինստիտուտի ֆիզիկա-մաթեմատիկական բաժինը և մեկ տարի անց, տեղափոխվել Լենինգրադի պետական համալսարան։ 1926 թ., տակավին ուսանող, նա հրատարակել է իր առաջին գիտական հոդվածը՝ նվիրված արեգակնային ջահերին։ Ուսանողական տարիներին տաղանդավոր երիտասարդը տպագրում է ավելի քան 15 հոդված։ համալսարանն ավարտելուց հետո, 1928-1931-ին Վ.Համբարձումյանն ուսանել է Պուլկովոյի աստղադիտարանի ասպիրանտուրայում։

1943 թ-ին եկել է Հայաստան. եղել է Հայաստանի գիտությունների ակադեմիայի հիմնադիր անդամ, առաջին փոխնախագահը, 1946–94 թթ-ին՝ նախագահ, 1994–96 թթ-ին՝ պատվավոր նախագահ:

1946 թ-ին հիմնադրել և մինչև 1988 թ. եղել է Բյուրականի աստղադիտարանի տնօրենը, 1988–96 թթ-ին՝ պատվավոր տնօրեն:

Ակադեմիկոս Համբարձումյանն ստեղծել է գազային միգամածությունների լուսարձակման քանակական տեսությունը, մշակել նոր աստղերից արտանետվող և անկայուն աստղերի մակերևույթից արտահոսող գազային զանգվածների գնահատման մեթոդ: Նա մշակել է աստղային համակարգերի վիճակագրական մեխանիկայի հիմունքները, ցույց տվել, որ առանձին աստղերի՝ միմյանցից հեռանալու պատճառով աստղակույտերն աստիճանաբար քայքայվում են, և այդ փաստի հիման վրա գնահատել է նրանց տարիքը: Կրկնակի աստղերի նկատմամբ նոր մեթոդների կիրառման միջոցով Համբարձումյանը հիմնավորել է, որ մեր Գալակտիկայի տարիքը պետք է լինի 1011 տարի: Նա ցույց է տվել, որ լույսի միջաստղային կլանումը Գալակտիկայում հարուցվում է բազմաթիվ մութ, փոշային միգամածությունների կլանող ամպերի առկայությամբ, որոնց ուսումնասիրության համար մշակել է ֆլուկտուացիաների տեսությունը: Նա ստեղծել է պղտոր միջավայրում լույսի ցրման տեսությունը:



1947 թ-ին Համբարձումյանը հայտնագործել է դինամիկորեն անկայուն և քայքայվող նոր տիպի աստղային համակարգեր, որոնց անվանել է աստղասփյուռներ: Նրանց ուսումնասիրությամբ ապացուցվեց, որ Գալակտիկայում աստղառաջացման շարժընթացները ներկայումս շարունակվում են և ունեն խմբակային բնույթ: 1950-ական թվականներին նա հայտնագործել է գալակտիկաների կորիզների ակտիվությունը, որը հարուցում է հսկայական մասշտաբների անկայուն երևույթներ (վիթխարի պայթյուններ, նյութի մեծ զանգվածների արտավիժումներ, նյութի հանգիստ արտահոսք և այլն): Համբարձումյանը մշակել է նախաաստղերի վարկածը, ըստ որի՝ դրանք մեծ խտությամբ օժտված փոքր չափերի մարմիններ են, որոնց տրոհմամբ առաջանում են աստղեր և աստղային համակարգեր: Կարևոր արդյունքներ է ստացել նաև ֆիզիկայում և աստղագիտության մեջ հանդիպող հակադարձ խնդիրների լուծման բնագավառում:

«Ես դադարել եմ զարմանալ այն բանից, թե ինչպես մեկը մյուսի հետևից հաստատվում են Համբարձումյանի բոլոր վարկածները, որ նա մարգարեաբար արել է շատ տարիներ առաջ»,- ասել է Յան Օորտը:

Վիկտոր Համբարձումյանը Հայաստանի, Խորհրդային Միության և բազմաթիվ այլ երկրների գիտությունների ակադեմիաների և գիտական ընկերությունների անդամ էր: Նա եղել է նաև Հայկական հանրագիտարանի առաջին գլխավոր խմբագիրը (1965–74 թթ-ին) և գիտախմբագրական խորհրդի նախագահը (1965–87 թթ-ին):

1994 թ.-ին  Վ. Համբարձումյանն արժանացել է Հայաստանի ազգային հերոսի կոչման։

Վ.Համբարձումյանը վախճանվել է 1996 թ. օգոստոսի 12-ին Բյուրականում։ Թաղված է Բյուրականի աստղադիտարանի 2.6 մ աստղադիտակից ոչ հեռու՝ Համբարձումյանների ընտանեկան գերեզմանատանը։ 

Վ. Համբարձումյանի կտակը. «Ինձ հաջորդող սերունդներին, թոռներիս, ծոռներիս կտակում եմ տիրապետել հայոց լեզվին: Ամեն մեկը պետք է իր պարտքը համարի ուսումնասիրել հայոց լեզուն, գրագետ լինի հայերենից, անկախ այն բանից, թե քանի տոկոս է նրա մեջ հայկական արյունը: Այդ տոկոսը ոչինչ չի նշանակում:Մենք փոխանցում ենք սերունդներին ոչ թե արյուն, այլ գաղափարներ եւ գաղափարների մեջ ինձ համար ամենաթանկը հայոց լեզուն է:
Այդ կապակցությամբ յուրաքանչյուր սերունդ պարտավոր է սովորեցնել հաջորդին հայոց լեզու:Գիտցեք, որ իմ կյանքի ամենամեծ երջանկությունը եղել է ու կմնա, քանի ապրում եմ, հայոց լեզվին տիրապետելը:
Ցանկանում եմ երջանկություն բոլորիդ» (29.08.1994):

Վ.  Համբարձումյանի անվամբ է կոչված թիվ 1905 փոքր մոլորակը (Ambartsumian), որ հայտնաբերել է Տ. Մ. Սմիռնովան՝ Ղրիմի աստղադիտարանում 1972 թ. մայիսի 14-ին։

«Առանց երևակայության հոգին նույնն է, ինչ աստղադիտարանը առանց աստղադիտակի»,- ասել է Վ. Համբարձումյանը: 

 



Աղբյուր` Panorama.am
Share |
Տեքստում սխալ կամ վրիպակ նկատելու դեպքում, ուղարկեք խմբագրին հաղորդագրություն` նշելով տվյալ սխալը, այնուհետև սեղմելով Ctrl-Enter:

Լրահոս

20:30
Բաքու-Թբիլիսի-Կարսը անհարմարություն է պատճառում Ջավախքի Դադեշ գյուղի բնակիչներին
«Մենք այս հարցով մի քանի անգամ դիմել ենք պատկան մարմիններին, բայց ապարդյուն»:
Աղբյուր` Panorama.am
20:25
ՀՀ տարածքում ավտոճանապարհները հիմնականում անցանելի են
Արտակարգ իրավիճակների նախարարությունը տեղեկացնում է, որ դեկտեմբերի 10-ին՝ ժամը 19:05-ի դրությամբ ՀՀ տարածքում ավտոճանապարհները հիմնականում...
Աղբյուր` Panorama.am
20:19
Փոքր երկրների ԵԱ. Հայաստանի հավաքականի մրցակիցները
2020թ. փոքր երկրների Եվրոպայի առաջնությունում բասկետբոլի Հայաստանի ազգային հավաքականը հանդես կգա B ենթախմբում, որտեղ կմրցի Իռլանդիայի, Անդորրայի...
Աղբյուր` Panorama.am
20:09
«Աջափնյակ» բարեգործական հիմնադրամից յուրացվել է 10 միլիոն դրամից ավելի գումար
ՀՀ ոստիկանության ԿՀԴՊ գլխավոր վարչության կոռուպցիայի և տնտեսական գործունեության դեմ ուղղված հանցագործությունների հակազդման վարչությունում...
Աղբյուր` Panorama.am
19:53
Գևորգ Լոռեցյանի լիազորությունները դադարեցված չեն
Ազգային անվտանգության ծառայությունը օրեր առաջ աղմկահարույց հայտարարություն տարածեց, ըստ որի՝ կաշառք ստանալու կասկածանքով բերման է ենթարկվել...
Աղբյուր` Panorama.am
19:50
Թաներ Աքչամը Լիտվայում խոսել է Հայոց ցեղասպանության նկատմամբ Թուրքիայի վարած ժխտողական քաղաքականության մասին
Ցեղասպանության զոհերի հիշատակի և այդ հանցագործության կանխարգելման միջազգային օրվա համատեքստում Լիտվայում Հայաստանի դեսպանատունը կազմակերպել էր...
Աղբյուր` Panorama.am
19:42
Օրվա դատական անցուդարձից
Արթուր Դանիելյանը դիմել է Երևան քաղաքի առաջին ատյանի ընդանուր իրավասության դատարան  «Ադեկվադ» միաբանությունը...
Աղբյուր` Panorama.am
19:39
Ոսկյա և արծաթյա զարդերի գողություն է կատարվել
ՀՀ քննչական կոմիտեի ԵՔՔՎ Ավան և Նոր Նորք  վարչական շրջանների քննչական բաժնում քննվող քրեական գործով միջոցներ են ձեռնարկվում՝ պարզելու...
Աղբյուր` Panorama.am
19:27
Թուրքիան մարտահրավեր կնետի ԵՄ-ին՝ 3-րդ հորատող նավը ուղարկելով Միջերկրական ծով
Թուրքիան «Fatih» և «Yavuz» անունով հորատող նավերը Կիպրոսի ափամերձ ջրեր ուղարկելուց հետո, այժմ 3-րդ հորատող նավը այնտեղ...
Աղբյուր` Panorama.am
19:11
Հարկային պարտավորություններն էլեկտրոնային կատարելու համար կընտրվի առևտրային բանկ
Պետական եկամուտների կոմիտեն տեղեկացնում է, որ էլեկտրոնային եղանակով հարկային պարտավորությունների կատարումն ապահովվելու նպատակով, ՀՀ հարկային...
Աղբյուր` Panorama.am
18:58
2020թ. Երևանում կներդրվեն կանաչապատման համակարգային լուծումներ
Բնապահպանության ոլորտում ի՞նչ աշխատանքներ են տարվել այս տարի և ի՞նչ է նախատեսվում 2020թ.-ին: Երևանի քաղաքապետի առաջին տեղակալ Հրաչյա Սարգսյանը,...
Աղբյուր` Panorama.am
18:44
Քննարկվել են քրեակատարողական և պրոբացիայի ծառայողների պատրաստման հնարավորությունները
ՀՀ արդարադատության նախարար Ռուստամ Բադասյանն այսօր ընդունել է Միջազգային իրավական համագործացության գերմանական հիմնադրամի (IRZ) Հարավային Կովկասի...
Աղբյուր` Panorama.am
18:30
Ամանորյա անակնկալ ՎիվաՍել-ՄՏՍ-ի «X», «Y», «Z» սակագնային պլանների բաժանորդների համար
Մինչև 2020 թ. հունվարի 13-ը ներառյալ` «X», «Y», «Z» սակագնային պլանների բաժանորդները հնարավորություն ունեն...
Աղբյուր` Panorama.am
18:22
ԱԱԾ հորդորը՝ Սաքունցին
«Ձեռնպահ մնալ սպայի պատիվը արատավորող մերկապարանոց հայտարարություններով հանդես գալուց»
Աղբյուր` Panorama.am
18:20
Ժողովրդավար երկրներում ԶԼՄ-ները պետք է լինեն շահույթ հետապնդող. Վահագն Թևոսյան
«Ժողովրդավար երկրներում ԶԼՄ-ները  պետք է լինեն շահույթ հետապնդող և պետք է  իրենց լավ զգան»,- այս մասին այսօր լրագրողների...
Աղբյուր` Panorama.am
18:14
Լևոն Բաղդասարյան. Մարդու իրավունքների խախտումը կատարվում է տոտալ ձևով
«Ուզում եմ փաստել հետևյալը՝ և նախկին իշխանությունների, և այս իշխանության օրոք մարդու իրավունքների խախտումը կատարվում է տոտալ ձևով և...
Աղբյուր` Panorama.am
18:06
Հնարավոր է, որ կարիք լինի վերանայել գովազդի մասին օրենքը. Լիլիթ Թումանյան
«Ես ներկա պարագայում լուրջ առարկայական պատճառներ նոր օրենք կրելու համար չեմ տեսնում»,- այս մասին այսօր լրագրողների հետ զրույցում...
Աղբյուր` Panorama.am
18:01
Գետնանուշից խեղդված 1.5 տարեկան երեխային միացված է արհեստական շնչառության սարք
Նախօրեին «Սուրբ Աստվածամայր» ԲԿ է տեղափոխվել 1.5 տարեկան տղա երեխա, ով տանը գետնանուշ ուտելիս շնչահեղձություն է ունեցել ու կորցրել...
Աղբյուր` Panorama.am
17:54
ԱՎԿ. Ծայրահեղ աղքատության հաղթահարման համար Հայաստանին անհրաժեշտ է 1 մլրդ դրամ
2018թ.-ին Հայաստանում աղքատության մակարդակը կազմել է 23.5% կամ 700 հազար մարդ։ Նման տվյալներ է հրապարակել Ազգային վիճակագրական կոմիտեն՝...
Աղբյուր` Panorama.am
17:47
Համաձայնություն է ձեռք բերվել Հայաստանից մեղր արտահանել Չինաստան
Ավարտվել է 20 օր տևած «Սննդարդյունաբերության հետազոտություն, ներկրվող ու արտահանվող սննդամթերքի վերահսկողություն և կարանտին» թեմայով...
Աղբյուր` Panorama.am
17:33
Էներգետիկ համակարգում ամենաբարձրը ՀԱԷԿ-ի աշխատակիցների աշխատավարձերն են. փոխնախարար
Այս տարվա ընթացքում  ատոմակայանի աշխատողների աշխատավարձերը 10-20%-ով բարձրացել են։ Այս մասին ասաց Հայկական Ատոմային էլեկտրակայանի տնօրեն...
Աղբյուր` Panorama.am
17:30
«CO2». կինն ու տղամարդը գրեթե բանակցում են իրենց ապագայի մասին
Բեմադրող ռեժիսոր Գոռ Մարգարյանն ասաց, որ 50 րոպեանոց բեմադրությամբ անդրադարձել են այսօրվա անհանգստացնող թեմաների: Խոսքն առաջին հերթին շրջակա միջավայրի աղտոտվածության մասին է:
Աղբյուր` Panorama.am
17:17
ԶՈւ գլխավոր շտաբի պետը կենտրոնական հավաքակայանում ցուցումներ է տվել
Դեկտեմբերի 10-ին ՀՀ զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետ, գեներալ-լեյտենանտ Արտակ Դավթյանն այցելել է ՊՆ կենտրոնական հավաքակայան: ՊՆ...
Աղբյուր` Panorama.am
17:11
Երթևեկության կազմակերպման փոփոխություն Երևան քաղաքի Իսակովի պողոտայում
Ճանապարհային երթևեկության բարելավման նպատակով 2019թ. դեկտեմբերի 11-ից Երևան քաղաքի Իսակովի պողոտայի ոստիկանության զորքերի տեղակայման դիմացի...
Աղբյուր` Panorama.am
17:00
Նիդերլանդներում ոգեկոչել են Կարմիր բանակի զոհված հայ զինվորների հիշատակը
Միդելհարնիսում տեղի է ունեցել 75 տարի առաջ նացիստների կողմից գնդակահարված հայ զինվորների հիշատակի ոգեկոչման արարողությունը։ Դեսպանությունից...
Աղբյուր` Panorama.am
16:51
Նիկոլ Փաշինյան. Աստղաբաշխական թիվ է
Վարչապետը՝ ՀԴՄ կտրոնների նոր վիճակագրության և 2020 թվականի անելիքների մասին:
Աղբյուր` Panorama.am
16:46
Երևանում դպրոցականը դանակահարել է դասընկերոջը
«Այսօր 13.15-ի սահմաններում ոստիկանություն ահազանգ է ստացվել բժշկական կենտրոններից մեկից, որ 114 դպրոցից մարմնական վնասվածքներով իրենց մոտ...
Աղբյուր` Panorama.am
16:35
ՀԱԷԿ-ը գործում է միջազգային բոլոր ստանդարտներին համապատասխան. Պապիկյանի պատասխանը ադրբեջանցիներին
Հայկական ԱԷԿ-ը գործում է միջազգային բոլոր ստանդարտներին համապատասխան։ Այս մասին այսօր լրագրողների հետ հանդիպման ժամանակ ասաց ՀՀ տարածքային...
Աղբյուր` Panorama.am
16:24
Տանիքին մնացած շանը օգնության են հասել փրկարարները
«911» ծառայություն ահազանգ է ստացվել, որ Երևանի Արամի փողոցի թիվ 5/4 հասցեում՝ թիվ 2 բուժմիավորման տարածքում գտնվող շինության տանիքի...
Աղբյուր` Panorama.am
16:11
Երկրաշարժից 31 տարի անց անօթևանների խնդիրները չեն լուծվում
«Երկրաշարժից 31 տարի է անցել, սակայն խնդիրները չեն լուծվել։ Որոշ մարդիկ կարծում են, որ այդ խնդիրները նվազել են, բայց դա էլ չկա»,-...
Աղբյուր` Panorama.am

Տեսանյութեր

Եթե Քոչարյանի նկատմամբ հարուցված գործը ջուր է, Ս.Սարգսյանի նկատմամբ հարուցված քրեական գործն օդ է
13:46 06/12/2019

Եթե Քոչարյանի նկատմամբ հարուցված գործը ջուր է, Ս.Սարգսյանի նկատմամբ հարուցված քրեական գործն օդ է

Հետևեք մեզ և ծանոթացեք թարմ լուրերին!

Ամենից շատ կարդացված նյութեր

{"core.blocks.header.spell_message1":"\u0546\u0577\u057e\u0561\u056e \u057d\u056d\u0561\u056c\u0568` ","core.blocks.header.spell_message2":"\u0548\u0582\u0572\u0561\u0580\u056f\u0565\u055e\u056c \u0570\u0561\u0572\u0578\u0580\u0564\u0561\u0563\u0580\u0578\u0582\u0569\u0575\u0578\u0582\u0576 \u057d\u056d\u0561\u056c\u056b \u0574\u0561\u057d\u056b\u0576:"}