Օրվա թեմա 10:09 18/09/2014

«Առանց մեծերի դժվար է, առանց հույսի՝ անհնար». Վիկտոր Համբարձումյանի մասին (լուսանկարներ)

«Նրանք մեր հիշողությունն են, նա մեր ընդհանրական հիշողությունն էր: Այդպես է: Գալիս է մի Հովհաննես Թումանյան, և ազգը ժամանակների հեռվում ճանաչում է իր Նարեկացուն: Գալիս է մի Մարտիրոս Սարյան, և ազգը Ռոսլին ու նկարչություն է հիշում: Մի Վիկտոր Համբարձումյան է գալիս, և մեր հայացքները երկինքին են դառնում և մահկանացուի մեր խեղճուկրակ խրճիթում, որ մեր միտքն ու մարմինն է, մենք ժամանակներ ու տարածություններ ենք բացում: Մեր կյանքը նրանք են կերտում՝ այդ մեծերը: Հայրենիքներ մեզ նրանք են շնորհում՝ այդ իրավ մեծերը: Մենք նրանց աշխարհի բնակիչներն ենք: Նրանց բացած հայրենիքներում մենք ապրում ենք իրենցից իսկ մեզ շնորհված բարձր ու շիտակ մեր կերպարներով: Վիկտոր Համբարձումյանը գիտությունը հայացրեց, և աշխարհին պարտադրեց մեր այդ կերպարը՝ կարելությամբ ու խոյանքով լեցուն հայ մարդու կերպարը:

Նա մեզ հարաբերեց քսաներորդ դարի հետ, և քսանմեկերորդ դարի այսօրվա մեր հույսը սնվում է դարձյալ իր երեկվա կենդանի՝ որպես համաշխարհային գիտություն՝ ներկայությամբ: Առանց մեծերի դժվար է, առանց հույսի՝ անհնար: Եվ հուսանք, որ զորելու ենք ուղի անել Վիկտոր Համբարձումյան մեծ աստղի լուսե խոյացման շքեղ ծիրը:
Նրանց բարձր ներկայությամբ հայրենիքների առաստաղները երկինքներն են լինում, նրանց մեծ բացակայությամբ երկինքները չպետք է իջնեն - նրանց աշխարհի բնակիչների մեր ուղիղ պարտականությունն է»,- ասել է Հրանտ Մաթևոսյանը: 

Ակադեմիկոս Վիկտոր Համբարձումյանը տեսական աստղաֆիզիկայի խորհրդային և հայկական դպրոցների հիմնադիրն է: Նա բացատրել է լույսի միջաստղային կլանումը, առաջարկել ինվարիանտության սկզբունքը և դրա հիման վրա ստեղծել պղտոր միջավայրում լույսի ցրման տեսությունը, հայտնագործել է աստղասփյուռները, գալակտիկաների կորիզների ակտիվությունը:

Թբիլիսում 1908 թ. այս օրը ծնվել է Վ. Համբարձումյանը: 

Հայրը՝ Համազասպ Ասատուրի Համբարձումյանը եղել է իրավաբան, գրականագետ։ Նկատելով երեք-չորս տարեկան որդու՝ թվերի նկատմամբ ունեցած մեծ հետաքրքրությունը, հայրն ավելի լրջորեն է զբաղվում օժտված զավակով՝ զարգացնելով նրա բնատուր բնագիտական ձիրքը։ Դպրոցական տարիներին առավել ցայտուն են դրսևորվում մաթեմատիկայի և աստղագիտության նկատմամբ նրա հակումները։ Դեռ դպրոցական տարիներին նա հրապարակային դասախոսություններ է կարդում ֆիզիկայի և աստղագիտության խնդիրների վերաբերյալ։ 15-ամյա Համբարձումյանը Երևանի պետական Համալսարանում անվանի պրոֆեսորների, դասախոսների ուսանողների և աշակերտների համար դասախոսություն է կարդում Ալբերտ Էյնշտեյնի հարաբերականության տեսության վերաբերյալ, որն ընդունվում է մեծ հետաքրքրությամբ։ 1924 թ. Վիկտորն ընդունվել է Լենինգրադի մանկավարժական ինստիտուտի ֆիզիկա-մաթեմատիկական բաժինը և մեկ տարի անց, տեղափոխվել Լենինգրադի պետական համալսարան։ 1926 թ., տակավին ուսանող, նա հրատարակել է իր առաջին գիտական հոդվածը՝ նվիրված արեգակնային ջահերին։ Ուսանողական տարիներին տաղանդավոր երիտասարդը տպագրում է ավելի քան 15 հոդված։ համալսարանն ավարտելուց հետո, 1928-1931-ին Վ.Համբարձումյանն ուսանել է Պուլկովոյի աստղադիտարանի ասպիրանտուրայում։

1943 թ-ին եկել է Հայաստան. եղել է Հայաստանի գիտությունների ակադեմիայի հիմնադիր անդամ, առաջին փոխնախագահը, 1946–94 թթ-ին՝ նախագահ, 1994–96 թթ-ին՝ պատվավոր նախագահ:

1946 թ-ին հիմնադրել և մինչև 1988 թ. եղել է Բյուրականի աստղադիտարանի տնօրենը, 1988–96 թթ-ին՝ պատվավոր տնօրեն:

Ակադեմիկոս Համբարձումյանն ստեղծել է գազային միգամածությունների լուսարձակման քանակական տեսությունը, մշակել նոր աստղերից արտանետվող և անկայուն աստղերի մակերևույթից արտահոսող գազային զանգվածների գնահատման մեթոդ: Նա մշակել է աստղային համակարգերի վիճակագրական մեխանիկայի հիմունքները, ցույց տվել, որ առանձին աստղերի՝ միմյանցից հեռանալու պատճառով աստղակույտերն աստիճանաբար քայքայվում են, և այդ փաստի հիման վրա գնահատել է նրանց տարիքը: Կրկնակի աստղերի նկատմամբ նոր մեթոդների կիրառման միջոցով Համբարձումյանը հիմնավորել է, որ մեր Գալակտիկայի տարիքը պետք է լինի 1011 տարի: Նա ցույց է տվել, որ լույսի միջաստղային կլանումը Գալակտիկայում հարուցվում է բազմաթիվ մութ, փոշային միգամածությունների կլանող ամպերի առկայությամբ, որոնց ուսումնասիրության համար մշակել է ֆլուկտուացիաների տեսությունը: Նա ստեղծել է պղտոր միջավայրում լույսի ցրման տեսությունը:



1947 թ-ին Համբարձումյանը հայտնագործել է դինամիկորեն անկայուն և քայքայվող նոր տիպի աստղային համակարգեր, որոնց անվանել է աստղասփյուռներ: Նրանց ուսումնասիրությամբ ապացուցվեց, որ Գալակտիկայում աստղառաջացման շարժընթացները ներկայումս շարունակվում են և ունեն խմբակային բնույթ: 1950-ական թվականներին նա հայտնագործել է գալակտիկաների կորիզների ակտիվությունը, որը հարուցում է հսկայական մասշտաբների անկայուն երևույթներ (վիթխարի պայթյուններ, նյութի մեծ զանգվածների արտավիժումներ, նյութի հանգիստ արտահոսք և այլն): Համբարձումյանը մշակել է նախաաստղերի վարկածը, ըստ որի՝ դրանք մեծ խտությամբ օժտված փոքր չափերի մարմիններ են, որոնց տրոհմամբ առաջանում են աստղեր և աստղային համակարգեր: Կարևոր արդյունքներ է ստացել նաև ֆիզիկայում և աստղագիտության մեջ հանդիպող հակադարձ խնդիրների լուծման բնագավառում:

«Ես դադարել եմ զարմանալ այն բանից, թե ինչպես մեկը մյուսի հետևից հաստատվում են Համբարձումյանի բոլոր վարկածները, որ նա մարգարեաբար արել է շատ տարիներ առաջ»,- ասել է Յան Օորտը:

Վիկտոր Համբարձումյանը Հայաստանի, Խորհրդային Միության և բազմաթիվ այլ երկրների գիտությունների ակադեմիաների և գիտական ընկերությունների անդամ էր: Նա եղել է նաև Հայկական հանրագիտարանի առաջին գլխավոր խմբագիրը (1965–74 թթ-ին) և գիտախմբագրական խորհրդի նախագահը (1965–87 թթ-ին):

1994 թ.-ին  Վ. Համբարձումյանն արժանացել է Հայաստանի ազգային հերոսի կոչման։

Վ.Համբարձումյանը վախճանվել է 1996 թ. օգոստոսի 12-ին Բյուրականում։ Թաղված է Բյուրականի աստղադիտարանի 2.6 մ աստղադիտակից ոչ հեռու՝ Համբարձումյանների ընտանեկան գերեզմանատանը։ 

Վ. Համբարձումյանի կտակը. «Ինձ հաջորդող սերունդներին, թոռներիս, ծոռներիս կտակում եմ տիրապետել հայոց լեզվին: Ամեն մեկը պետք է իր պարտքը համարի ուսումնասիրել հայոց լեզուն, գրագետ լինի հայերենից, անկախ այն բանից, թե քանի տոկոս է նրա մեջ հայկական արյունը: Այդ տոկոսը ոչինչ չի նշանակում:Մենք փոխանցում ենք սերունդներին ոչ թե արյուն, այլ գաղափարներ եւ գաղափարների մեջ ինձ համար ամենաթանկը հայոց լեզուն է:
Այդ կապակցությամբ յուրաքանչյուր սերունդ պարտավոր է սովորեցնել հաջորդին հայոց լեզու:Գիտցեք, որ իմ կյանքի ամենամեծ երջանկությունը եղել է ու կմնա, քանի ապրում եմ, հայոց լեզվին տիրապետելը:
Ցանկանում եմ երջանկություն բոլորիդ» (29.08.1994):

Վ.  Համբարձումյանի անվամբ է կոչված թիվ 1905 փոքր մոլորակը (Ambartsumian), որ հայտնաբերել է Տ. Մ. Սմիռնովան՝ Ղրիմի աստղադիտարանում 1972 թ. մայիսի 14-ին։

«Առանց երևակայության հոգին նույնն է, ինչ աստղադիտարանը առանց աստղադիտակի»,- ասել է Վ. Համբարձումյանը: 

 



Աղբյուր` Panorama.am
Share |
Տեքստում սխալ կամ վրիպակ նկատելու դեպքում, ուղարկեք խմբագրին հաղորդագրություն` նշելով տվյալ սխալը, այնուհետև սեղմելով Ctrl-Enter:

Լրահոս

15:01
Լիբանանի խորհրդարանի 7 պատգամավորներ հրաժարական են տվել
Լիբանանի խորհրդարանի 7 պատգամավորներ հրաժարական են տվել, փոխանցում է «ՏԱՍՍ»-ը՝ վկայակոչելով «Al Mayadeen»-ին: Ըստ...
Աղբյուր` Panorama.am
15:00
Կառավարման փորձագետ. Հայաստանում հիմա քաղաքական քողարկված վակուում է
Կառավարման փորձագետ, ՀԽ նախկին անդամ Հարություն Մեսրոբյանը գրում է. «Նիկոլ, դու հաղթիր ճգնաժամին, քանի դեռ պարազիտ թիմդ վերջնականապես...
Աղբյուր` Panorama.am
14:58
Բրիտանական ապահովագրական ընկերությունները 117 միլիոն դոլար են ծախսել՝ COVID-19-ի զոհերին հուղարկավորելու համար
Բրիտանական ապահովագրական ընկերությունները մարտից մայիս ընկած ժամանակահատվածում հոգացել են կորոնավիրուսով վարակված հիվանդների մահվան հետ կապված...
Աղբյուր` Panorama.am
14:33
Ջերմաստիճանը դեռ կնվազի
Հանրապետության տարածքում օգոստոսի 13-ի ցերեկը, 14-18-ի գիշերը և կեսօրից հետո առանձին շրջաններում սպասվում է կարճատև անձրև և ամպրոպ, ամպրոպի...
Աղբյուր` Panorama.am
14:28
Էլինար Վարդանյան. Ուկրաինական դասեր Հայաստանի դատաիրավական համակարգի համար
Այլընտրանքային նախագծեր խմբի  անդամ Էլինար Վարդանյանն իր հոդվածում գրում է. «Ուկրաինայի ազգային հակակոռուպցիոն բյուրոն...
Աղբյուր` Panorama.am
14:04
Չինաստանը Պոմպեոյին մեղադրում է «քաղաքական վիրուսի» տարածման մեջ
ԱՄՆ պետքարտուղար Մայք Պոմպեոն անընդհատ քննադատում և մեղադրում է Չինաստանին, որտեղ էլ որ գնա, նա ամենուրեք ապատեղեկատվություն և «քաղաքական...
Աղբյուր` Panorama.am
13:57
Փարիզում Ժաննա դ'Արկի հուշարձանի վրա բարձրացվել է Բելառուսի դրոշը
Երեկ՝ օգոստոսի 12-ին Փարիզի Ժաննա դ'Արկի հուշարձանի մոտ հայտնվել են «Ազատություն Բելառուսին» կոչը (Free Belarus) և...
Աղբյուր` Panorama.am
13:56
ՎԶԵԲ-ը դադարել է մաս կազմել Ամուլսարի ծրագրին
«Լիդիան Արմենիա» ընկերությունը հաստատում է, որ ՎԶԵԲ-ը և այլ բաժնետերեր դադարել են մաս կազմել Ամուլսարի ծրագրին։ Ընկերությունը...
Աղբյուր` Panorama.am
13:27
Հափշտակության զոհ դարձած լրագրողի ահազանգից հետո հայտարարվեց՝ կասեցված քրգործի վարույթը վերսկսվել է
Օրեր առաջ Երևանի Աջափնյակ վարչական շրջանում հափշտակության զոհ դարձած լրագրող Սոնա Հարությունյանը ֆեյսբուքյան իր էջում ահազանգել էր՝  փասթով...
Աղբյուր` Panorama.am
13:19
Արցախում կարող են 100 հոգանոց հարսանիք ու նշանդրեք անել
Արցախի Հանրապետության նախագահ Արայիկ Հարությունյանի ստորագրած հրամանագրի համաձայն, հանրապետությունում 2020 թվականի ապրիլի 12-ին հայտարարված...
Աղբյուր` Panorama.am
13:11
24-րդ միջոցառմամբ աջակցություն կտրամադրվի խաղողագործներին, գինեգործներին և կոնյակագործներին
«Առաջարկում ենք աջակցություն ցուցաբերվել խաղողագործներին, գինեգործներին ու կոնյակագործներին»,- այսօր Կառավարության նիստի ընթացքում...
Աղբյուր` Panorama.am
13:07
Հանուն Ամուլսարի. Հեծանիվներով շրջելու ենք Երևանի փողոցներում
«Հեծանվորդները` ի պաշտպանություն Ամուլսարի» նախաձեռնության ֆեյսբուքյան էջը տեղեկացնում է՝ պատրաստվում են նոր ակցիա իրականացնել։...
Աղբյուր` Panorama.am
12:59
Իսրայել Հակոբկոխյանը հացադուլ է հայտարարել
Սպորտի վաստակավոր վարպետ, բռնցքամարտիկ Իսրայել Հակոբկոխյանը կառավարության շենքից մի քանի մետր հեռավորության վրա գտնվող Գարեգին Նժդեհի...
Աղբյուր` Panorama.am
12:55
Բացահայտվել է փոստային առաքանիներով թմրամիջոցի ներմուծման դեպքեր
ՊԵԿ Մաքսանենգության դեմ պայքարի վարչություն տեղեկություններ էին ստացվել, որ Մեծ Բրիտանիայից Հայաստան ներմուծվել է առաքանի, որը հնարավոր է...
Աղբյուր` Panorama.am
12:29
Ակցիայի մասնակից Եկմալյանի բնակիչներից մեկին շտապ օգնության բժիշկները տարան
Կառավարության շենքի դիմաց բողոքի ակցիա իրականացնող Եկմալյան փողոցում տներից զրկված քաղաքացիներից մեկն ասաց՝ իրենց շարունակ խաբում են թե...
Աղբյուր` Panorama.am
12:26
Աջակցության 23-րդ միջոցառում. ովքե՞ր կարող են օգտվել, որո՞նք են հիմնական պայմանները
«Առաջարկում ենք գործարկել աջակցության 23-րդ միջոցառումը»,- այսօր Կառավարության նիստի ընթացքում ասաց ՀՀ էկոնոմիկայի նախարար Տիգրան...
Աղբյուր` Panorama.am
12:10
Կարեն Հովհաննիսյան. Թուրքիան ինչ որ պահանջներ է ներկայացրել Ադրբեջանին և ստացել է դրական պատասխան
Թուրք-քրդական հարցերով փորձագետ Կարեն Հովհաննիսյանն ուշադրություն է հրավիրում վերջին շրջանում ադրբեջանցի պաշտոնյաների՝ Թուրքիա կատարած այցերին,...
Աղբյուր` Panorama.am
12:00
Մարինե Սուքիասյան. Հեղափոխության փայատերերը և տնօրենների խորհուրդը
Այլընտրանքային նախագծեր խմբի անդամ  Մարինե Սուքիասյանն իր հերթական հոդվածում գրում է. «Երեկ հնչեց հետհեղափոխական Հայաստանում...
Աղբյուր` Panorama.am
11:53
«Յուղոտ վերնագիր»՝ մանկատան 163 շրջանավարտներ բնակարաններ կստանան
«Ամբողջությամբ կլուծվի 1991- 2019 թվականների մանկատան շրջանավարտների բնակարանների խնդիրը»,- ասօր Կառավարության նիստի ընթացքում ասաց...
Աղբյուր` Panorama.am
11:48
Ասուպային հոսքի ամենաառատ օրը համարվում է այս տարվա հոկտեմբերի 20֊21֊ը
Օրիոնիդների ասուպային հոսքի ամենաառատ օրը համարվում է 2020թ. հոկտեմբերի 20֊21֊ը։ Բյուրական աստղադիտարանի ֆեյսբուքյան էջը մանրամասնում է, որ այս...
Աղբյուր` Panorama.am
11:39
Ակցիա. «Լուծեք Եկմալյան 4-16 բնակարանների հարցը»
Կառավարության շենքի դիմաց այսօր կրկին բողոքի ակցիա են իրականացնում Եկմալյան փողոցի նախկին բնակիչները, որոնց  տներն օտարվել են հանրային...
Աղբյուր` Panorama.am
11:27
Մեկնարկել է Կառավարության նիստը. օրակարգում են սոցիալական աջակցության 23-րդ և 24-րդ նախագծերը
Մեկնարկել է Կառավարության հերթական նիստը, օրակարգում 39 հարց է, որից մեկը գաղտնի է, և  միայն 3-ը ՝ զեկուցվող։ Չզեկուցվող հարցերից մեկի՝...
Աղբյուր` Panorama.am
11:15
Արցախում երրորդ օրն է՝ կորոնավիրուսային հիվանդության նոր դեպք չի գրանցվել
ԱՀ առողջապահության նախարարության տրամադրած տեղեկատվության համաձայն՝ Արցախում կորոնավիրուսային հիվանդության նոր դեպք չի գրանցվել: COVID-19-ի...
Աղբյուր` Panorama.am
11:05
Ոչ Ադրբեջանը, ոչ էլ Թուրքիան չեն համակերպվել. հարմար պահի ռևանշի են դիմելու. Տիգրան Աբրահամյան
Տավուշում ծավալված մարտական գործողություններից հետո Ադրբեջանի ու Թուրքիայի պաշտպանական գերատեսչությունների ամենատարբեր դեմքերի փոխադարձ ինտենսիվ...
Աղբյուր` Panorama.am
10:58
13.08.2020. Կորոնավիրուսով 7 հիվանդ է մահացել
Անցած մեկ օրվա ընթացքում Հայաստանում մահացել է կորոնավիրուսով 7 հիվանդ, նրանցից 4-ը, ըստ առողջապահության նախարարության, այլ հիվանդություններից։...
Աղբյուր` Panorama.am
10:57
Թրամփը քննարկում է Պենտագոնի ղեկավարի հրաժարականի հարցը
ԱՄՆ-ի նախագահ Դոնալդ Թրամփն իր խորհրդականների հետ քննարկել է պաշտպանության նախարար Մարկ Էսպերի հրաժարականի հարցը, հայտնում է...
Աղբյուր` Panorama.am
10:46
Սևանի թերակղզում ապամոնտաժման աշխատանքներ են իրականացվում
Սևանա լճի ափամերձ հատվածներն ապօրինի հողազավթումներից և ապօրինի կառուցապատումներից ազատման գործընթացն արդեն մեկնարկել է։ Այս մասին տեղեկացրել է...
Աղբյուր` Panorama.am
10:37
Վրթանեսյան. Ի՞նչ պետական շահ է պաշտպանում ռեվոլյուշնֆյուրեր Նիկոլը՝ շնորհավորելով կոլխոզենֆյուրեր Լուկաշենկոյին
Քարոզչական հարցերի փորձագետ, »ՌազմԻնֆո» կայքի համակարգող Կարեն Վրթանեսյանը, անդրադառնալով Նիկոլ Փաշինյանի՝ Բելառուսի նախագահ...
Աղբյուր` Panorama.am
10:28
Լուկաշենկոյի պաշտոնավարման դեմ ցույցերի ընթացքում ոստիկաններ են վիրավորվել
Հինգերորդ օրն է՝ ինչ Բելառուսում ընթանում են օգոստոսի իննին կայացած նախագահական ընտրությունների արդյունքների դեմ բողոքի ցույցերը: Այժմ...
Աղբյուր` Panorama.am

Տեսանյութեր

Ցուցադրվեցին  ԶՈՒ ստորաբաժանումների կողմից խոցված ադրբեջանական ԱԹՍ-ների մնացորդները
15:41 21/07/2020

Ցուցադրվեցին ԶՈՒ ստորաբաժանումների կողմից խոցված ադրբեջանական ԱԹՍ-ների մնացորդները

Հետևեք մեզ և ծանոթացեք թարմ լուրերին!

Ամենից շատ կարդացված նյութեր

{"core.blocks.header.spell_message1":"\u0546\u0577\u057e\u0561\u056e \u057d\u056d\u0561\u056c\u0568` ","core.blocks.header.spell_message2":"\u0548\u0582\u0572\u0561\u0580\u056f\u0565\u055e\u056c \u0570\u0561\u0572\u0578\u0580\u0564\u0561\u0563\u0580\u0578\u0582\u0569\u0575\u0578\u0582\u0576 \u057d\u056d\u0561\u056c\u056b \u0574\u0561\u057d\u056b\u0576:"}