Քաղաքական 10:40 16/10/2019 Հայաստան

ԿՀՎ-ի (CIA) գաղտնազերծված հույժ գաղտնի զեկույցը ԼՂ հակամարտության վերաբերյալ. Սասունյան

Կենտրոնական հետախուզական վարչության (CIA) 48-էջանոց հույժ գաղտնի զեկույցը, որը պատրաստվել է 1988 թ․ օգոստոսին և որոշ ջնջումներով բացահայտվել 2012-ին, կրում է՝ «Անկարգություններ Կովկասում և ազգայնականության մարտահրավերը» խորագիրը: Չնայած վաղեմությանը՝ զեկույցը ներառում է հետաքրքիր վերլուծություն Արցախյան հակամարտության մասին ԱՄՆ հատուկ ծառայությունների տեսանկյունից:

ԿՀՎ-ի վերլուծաբանն այս զեկույցի նախաբանում գնացել է Արցախյան հակամարտության ակունքների հետքերով․ «Հայկական և ադրբեջանական հակամարտող կողմերի միջև թշնամությունը  գոյություն է ունեցել հարյուրավոր տարիներ, իսկ 1920-ական թվականներին Լեռնային Ղարաբաղը՝ Հայաստանի մշակութային և կրոնական կենտրոնն Ադրբեջանի Հանրապետությանը ենթարկելուց հետո այդ թշնամանքը եղել է հայերի հիասթափության և մտահոգության մշտական, թեև երկար ժամանակ թաքուն, աղբյուր: Հայերի նկատմամբ ադրբեջանցիների թշնամանքը ուժեղացել է քաղաքական, տնտեսական և ժողովրդագրական փոփոխություններով պայմանավորված, որոնք բացասաբար են անդրադարձել ադրբեջանցիների քաղաքական կարգավիճակի վրա և ընդլայնել են Ադրբեջանի ու Հայաստանի միջև կենսամակարդակների ճեղքվածքը: Մասնավորապես, Ադրբեջանի արագ աճող երիտասարդ չափահաս բնակչությունը մեծ ճնշում է գործադրել Հանրապետության կարողություննների վրա՝ համապատասխան աշխատատեղեր, բնակարաններ և կրթություն ապահովելու համար։ Ադրբեջանական հիասթափությունը ելք է գտել հայերի վրա հարձակումների մեջ»։

ԿՀՎ-ի անանուն վերլուծաբանը հաղորդել է, որ Քաղբյուրոյի ներսում Արցախյան ճգնաժամը կարգավորելու ուղղությամբ առկա պառակտումն ավելի սրեց իրավիճակը։ Երկրորդ քարտուղար Լիգաչովը և ՊԱԿ-ի (ԿԳԲ) նախագահ Չեբրիկովը կոշտ գծի կողմնակիցներ էին, որոնք կտրականապես դեմ էին Ադրբեջանից Արցախի անջատմանը։ Նրանք համաձայն չէին Գորբաչովի բարեփոխումներին և արտաքին տերություններին մեղադրում էին Խորհրդային Միության ներսում անկարգություններ հրահրելու մեջ:

Երբ երկու նշանավոր հայ գրողներ՝ Սիլվա Կապուտիկյանն ու Զորի Բալայանը, 1988-ի փետրվարին Մոսկվայում հանդիպեցին Գորբաչովի հետ, նրանք հաղորդեցին, որ նա լավ տեղեկացված է և վստահեցրել է, որ ինքն «արդար լուծում» է ցանկանում: Նա ընդունել է «[հայկական] ցույցերի խաղաղ բնույթը և շեշտել իր անձնական համակրանքը՝ Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանի հետ վերամիավորվելու փափագին․․․»։ 

Հայ պատվիրակների Երևան վերադառնալուց հետո, 1988 թ․ փետրվարի 27-ի ռադիոհաղորդման ժամանակ Կապուտիկյանը կոչ արեց հայերին վստահել Գորբաչովին։ «Նա գիտի և հասկանում է մեր խնդիրը և ցանկանում է այն անձամբ լուծել ... Մենք պետք է հնարավոր ամեն ինչ անենք, որ վնաս չլինի նրան», հայտարարեց Կապուտիկյանը։

Ինչ վերաբերում է Խորհրդային Միության մտահոգություններին՝ արտասահմանցիների, մասնավորապես ամերիկահայերի միջամտությանը Խորհրդային Միության ներքին անկարգություններին, ԿՀՎ-ի վերլուծաբանը հաղորդեց․ «Վերջին անկարգությունները, կարծես թե ստիպել են խորհրդային պաշտոնյաներին ավելի շատ վախենալ օտարերկրյա խաղացողների դերակատարումից Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդրում։ Այսօր աշխարհում 5․5 միլիոն հայերենով խոսող մարդկանց մոտ 60 տոկոսը ապրում է Խորհրդային Հայաստանի սահմաններից դուրս, ԽՍՀՄ-ում՝ շուրջ 1․4 միլիոն, իսկ արտերկրում՝ 2 միլիոն: Մինչ օրս, հայ արտագաղթողները, որպես իրենց ազգի պատմական կեղեքիչ, տեսնում են ավելի շատ Թուրքիային, քան Ռուսաստանին, և ակտիվորեն ներգրավված չեն խորհրդային համակարգը փոխելու կամ խորհրդային քաղաքականության մեջ փոփոխություններ մտցնելու գործում։

Մոսկվան անհանգստացած է, որ սփյուռքի վերաբերմունքը կարող է խիստ քննադատական դառնալ ԽՍՀՄ-ի նկատմամբ և, որ Միացյալ Նահանգների հայերը, մասնավորապես, կարող են վերաճել հզոր հակախորհրդային ճնշման խմբի։ Խորհրդային իշխանությունները զգուշանում են հայերի մեծ համակենտրոնացումից Կալիֆորնիայում և Նյու Յորքում՝ մեծ թվով ընտրական ձայներ ունեցող նահանգներում, որոնք ակտիվորեն վիճարկվել են նախորդ նախագահական ընտրություններում»:

Նախորդ պարբերության տողատակի ծանոթագրությունում ԿՀՎ-ի վերլուծաբանը նշել է, որ «Միացյալ Նահանգներում բնակվում է առնվազն 600 հազար հայ։ Խորհրդային Հայաստանից արտագաղթած հայերի 90 տոկոսը եկել է Կալիֆորնիա։ Լոս Անջելեսի հայկական համայնքը ամենամեծն է (100 հազար) Երևանից դուրս։ Նյու Յորքի շրջանում ապրում է շուրջ 70 հազար հայ, որոնք հիմնականում եկել են Լիբանանից և Իրանից։

ԿՀՎ-ի վերլուծաբանը հավելել է․ «Մոսկվան կարող է անհանգստանալ, որ օտարերկրյա հայկական ահաբեկչական խմբավորումները, ինչպես օրինակ, «Հայաստանի ազատագրության հայ գաղտնի բանակը» (ԱՍԱԼԱ), կարող են թիրախավորել Խորհդրային Միությանը, չնայած մենք որևէ ապացույց չունենք դրա իսկության մասին։ Մինչ այժմ ԽՍՀՄ-ը շատ քիչ է երևացել ԱՍԱԼԱ-ի ի մարքսիստական գաղափարախոսության հետ խառնված զինված պայքարում, ԱՍԱԼԱ-ի գերիշխող խմբակցությունը Խորհրդային Հայաստանը համարում է ազատագրված տարածք, և խումբն իր հարձակումները կենտրոնացնում է բացառապես թուրք պաշտոնյաների վրա:

Փաստորեն, ԱՍԱԼԱ-ն, ի վերջո, կցանկանար «հայկական մարզերը», որոնք այժմ գտնվում են Թուրքիայում և, հավանաբար, Իրաքում [՞] տեսնել վերամիավորված Խորհրդային Հայաստանի հետ։ Ավելին, ԱՍԱԼԱ-ն այժմ գտնվում է դադարի փուլում, և նրա առաջնորդը սպանվել է ապրիլի 28-ին [1988 թ․]: Այնուամենայնիվ, ԱՍԱԼԱ-ն ապրիլի սկզբին չափավոր ձևակերպված ուղերձ հղեց Գորբաչովին՝ աջակցելով Հայաստանի հետ Ղարաբաղի վերամիավորմանը, միաժամանակ հատուկ ընդգծելով, որ Հայաստանը ԽՍՀՄ-ի անբաժանելի մասն է և ձգտում է միայն շտկել սահմանը, այլ ոչ թե պահանջներ ներկայացնել Մոսկվային»:

Վերջապես, ԿՀՎ-ի վերլուծաբանը բացատրել է Թուրքիայի դիրքորոշումը Ղարաբաղյան հակամարտության վերաբերյալ․ «Թեև թուրքական կառավարությունը բացահայտորեն Ադրբեջանի կողմը չանցավ, սակայն Թուրքիայի մտահոգությունը վերածնված հայկական ազգայնականությունից ստիպեց Անկարային համակրել Բաքվին։ Երբ փետրվարին [1988] ճգնաժամն սկսվեց, Թուրքիայի կառավարության ներկայացուցիչները հրապարակայնորեն մատնանշեցին, որ միջազգային պայմանագրերն Անկարային ձայնի իրավունք են տալիս այս ճգնաժամում՝ ակնհայտ վկայակոչում անելով ԽՍՀՄ-ի և Թուրքիայի միջև 1921 թ․ կնքված պայմանագրին, որը հանգեցրեց Լեռնային Ղարաբաղի և Նախիջևանի անցմանը Ադրբեջանին:

Անկասկած, Թուրքիան վախենում էր, որ Լեռնային Ղարաբաղի փոխանցումը Հայաստանին կգրգռի հայերի ախորժակը և կհանգեցնի Նախիջևանի կարգավիճակի փոփոխության և Թուրքիայի նախկին հայկական շրջաններն ստանալու ճնշման մեծացման։ Թուրք պաշտոնյաները, հավանաբար, նշել են նաև, որ «Մեծ Հայքի» հայկական ծավալապաշտական որոշ պահանջներ հիմնված են ավելի շատ պատմական պահանջների, քան տուժած տարածքների էթնիկական կազմի վրա։ Այսպիսով, որոշ հայեր պահանջել են Նախիջևանի վերադարձը, չնայած նրան, որ այժմ ադրբեջանցիները թվաքանակով մեծապես գերազանցում են այս տարածաշրջանում ապրող հայերին: Նման պատմական չափանիշներ օգտագործելով հայերը կարող են հայց ներկայացնել նույնիսկ Թուրքիայի որոշ սահմանամերձ հատվածների նկատմամբ, որտեղ այժմ ապրում է ընդամենը 50 հազար հայ»: 

ԿՀՎ-ի վերլուծաբանն իր զեկույցը եզրափակել է ուրվագծելով հինգ տարբերակ, որոնք ԽՍՀՄ-ն ուներ Արցախյան հակամարտության լուծման համար․

1) «Ստատուս քվոյի պահպանում»․
2) «Լրացուցիչ տնտեսական զիջումների կատարում» հայերին․
3) «Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավարության ուժեղացում Ադրբեջանի կազմում»․
4)  «Արտատարածքային հայրենի մշակութային հաստատությունների» ընդլայնում․
5) «Լեռնային Ղարաբաղի վերակազմավորում»`այն բաժանելով Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև:

Հարութ Սասունյան
«Կալիֆորնիա Կուրիեր» թերթի հրատարակիչ և խմբագիր
Թարգմանությունը՝ Ռուզաննա Ավագյանի



Աղբյուր` Panorama.am
Share |
Տեքստում սխալ կամ վրիպակ նկատելու դեպքում, ուղարկեք խմբագրին հաղորդագրություն` նշելով տվյալ սխալը, այնուհետև սեղմելով Ctrl-Enter:

Լրահոս

20:36
Թրամփի իմպիչմենթի հետաքննության հարցով լսումներ են սկսվում
ԱՄՆ Ներկայացուցիչների պալատի հետախուզության հարցերով կոմիտեի անդամները պատրաստվում են ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի իմպիչմենթի հետաքննության հարցով...
Աղբյուր` Panorama.am
20:33
Երկրաշարժ Շիրակի մարզի Աշոցք գյուղից դեպի 6 կմ հարավ-արևելք
Նոյեմբերի 13-ին, տեղական ժամանակով ժամը 19:35-ին (Գրինվիչի ժամանակով ժամը 15:35-ին) ԱԻՆ Սեյսմիկ պաշտպանության տարածքային ծառայության...
Աղբյուր` Panorama.am
20:33
Ուսանողական հանրահավաքի մասնակիցները շարունակում են երթը
Ուսանողական հանրահավաքի մասնակիցները տեղեկատվական երթ են սկսել Երևանի կենտրոնական փողոցներում: Ուսանողներն անցել են Հանրապետության...
Աղբյուր` Panorama.am
20:30
Հայաստանն առաջին անգամ դեպի ՌԴ թանկարժեք քարերի ամենախոշոր արտահանողն է
Միջազգային FinExpertiza  խորհրդատվական ցանցի վերլուծական ծառայությունը հրապարակել  է 2019-ի հունվար-օգոստոս ամիսներին  Ռուսաստանի...
Աղբյուր` Panorama.am
20:26
Գարեգին Բ-ն անդրադարձել է հայ կաթողիկե համայնքի հովվի սպանությանը
Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գարեգին Բ-ի ֆեյսբուքյան էջում գրառում է արվել, որում մասնավորապես նշված է. «Խոր ցավով տեղեկացանք նոյեմբերի...
Աղբյուր` Panorama.am
20:22
Պեկին-2022. ՄՕԿ-ը բարձր է գնահատել չինացիների պատրաստվածությունը
Միջազգային օլիմպիական կոմիտեի (ՄՕԿ) փոխնախագահ Խուան Անտոնիո Սամարանչը Պեկին կատարած այցի ընթացքում բարձր է գնահատել Չինաստանի մարզական...
Աղբյուր` Panorama.am
20:16
Ապարանի ոստիկանները ապօրինի ծառահատման դեպք են բացահայտել
Ոստիկանության Ապարանի բաժնի քրեական հետախույզները, իրացնելով ապօրինի ծառահատման վերաբերյալ օպերատիվ տվյալները, նոյեմբերի 12-ի գիշերը կասկածանքով...
Աղբյուր` Panorama.am
20:11
Վենետիկում ջուրը հասել է ռեկորդային մակարդակի
Վենետիկում ջրի մակարդակը հասել է ռեկորդային 187 սանտիմետրի: Ռիա նովոստիի հաղորդմամբ, այդ մասին հայտնել են քաղաքային իշխանությունները: ...
Աղբյուր` Panorama.am
20:06
Հայաստանի խոշորագույն արևային էլեկտրակայանը միացվել է ազգային էլեկտրացանցին
Նոյեմբերի 13-ին Կոտայքի մարզի Հրազդան համայնքում կայացավ «ԱրՍան 1-2» (ArSun) արևային արդյունաբերական կայանի բացման պաշտոնական...
Աղբյուր` Panorama.am
20:00
Ռոբբի Ուիլյամսը չի օգտվում բջջային հեռախոսից
Բրիտանացի երգիչ Ռոբբի Ուիլյամսն ավելի քան 10 տարի առանց բջջային հեռախոսի է: Երաժիշտը խոստովանել է, որ 2006 թվականից նա չունի բջջային հեռախոս,...
Աղբյուր` Panorama.am
19:51
Եղեգնաձորի ոստիկանները պետական-հասարակական ունեցվածքի գողություն են բացահայտել
Նոյեմբերի 6-ին ոստիկանության Եղեգնաձորի բաժնում հաղորդում էր ստացվել, որ գողացել են Արենի և Ռինդ բնակավայրերի միջնամասում գտնվող ու Արենի...
Աղբյուր` Panorama.am
19:48
ՀՀ ԱԺ պատգամավոր Վաղարշակ Հակոբյանի անդրադարձը Արմավիրում տեղի ունեցած միջատեպին
ՀՀ ԱԺ պատգամավոր Վաղարշակ Հակոբյանն անդրադարձել է  Արմավիրում տեղի ունեցած միջատեպին:  Հիշեցնենք, որ Արմավիրի (Կրասնոդարի...
Աղբյուր` Panorama.am
19:42
Հրդեհ «Դիլիջան ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի տարածքում
Նոյեմբերի 13-ին, ժամը 14:19-ին «911» ծառայություն տեղեկություն է հաղորդվել, որ Տավուշի մարզի Դիլիջան քաղաքի Կամոյի փողոցին հարակից...
Աղբյուր` Panorama.am
19:31
ՀՀ ԶՈՒ ԳՇ պետի առաջին տեղակալն ընդունել է քաղաքացիներին
Նոյեմբերի 12-ին ՀՀ զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետի առաջին տեղակալ, գեներալ-լեյտենանտ Օնիկ Գասպարյանն ընդունել է տարբեր բնույթի հարցերով դիմած...
Աղբյուր` Panorama.am
19:21
Բժիշկները նախազգուշացրել են տղամարդկանց համար փողկապի վտանգի մասին
Ցանկացած հանգույցով կապված փողկապը խանգարում է ուղեղին արյան մատակարարմանը, ինչը հանգեցնում է դրա դեգրադացիայի: Այս եզրակացությանն են հանգել...
Աղբյուր` Panorama.am
19:16
Իսրայելում հարցվածների 53%-ը կողմ է Թուրքիայի հետ քաղաքական հարաբերությունների զարգացմանը
Իսրայելի արտաքին քաղաքականության ինստիտուտը սոցհարցում է իրականացրել` պարզելու երկրում Թուրքիայի հետ քաղաքական հարաբերությունների զարգացման...
Աղբյուր` Panorama.am
19:09
Դեպի Թուրքիա հոսող Ազատի ջրամբարի ջրերից դժգոհ Այգեստան գյուղի բնակիչներին պատասխանել են կոմիտեից
Մամուլում հրապարակումներ են եղել Արարատի մարզի Այգեստան գյուղի բնակիչների   դժգոհության վերաբերյալ, որ իրենց հնարավորություն չի տրվում...
Աղբյուր` Panorama.am
19:00
Բակո Սահակյանն ընդունել է Հայաստանի hանրային հեռուստառադիոընկերության խորհրդի նախագահին
Արցախի Հանրապետության Նախագահ Բակո Սահակյանը նոյեմբերի 13-ին ընդունել է Հայաստանի hանրային հեռուստառադիոընկերության խորհրդի նախագահ Արա...
Աղբյուր` Panorama.am
18:55
Գործնական վարժանքներ տարբեր զորամիավորումներում
Հրաձգային զենքի տիրապետման գիտելիքները կատարելագործելու նպատակով նոյեմբերի 12-ին 1-ին զորամիավորման  ենթակայությամբ գործող N զորամասի...
Աղբյուր` Panorama.am
18:51
Հունվարի 1-ից թանկանալու է 699 անուն ապրանք. Էկոնոմիկայի նախարարի բացատրությունը
«Հունվարի 1-ից թանկանալու է 699 անուն ապրանք, մասնավորապես՝ միս, մսային ենթամթեր, ձեթ, հացահատիկ, պարարտանյութ, դեղամիջոցներ։ Ուզում եմ...
Աղբյուր` Panorama.am
18:49
Մինչև ապրիլի 1 գազի գնի բարձրացման խնդիր չի քննարկվելու. փոխվարչապետ
«Ձմռան ամիսներին գազի գինը չի թանկանա, մինչև ապրիլի 1 թանկացման խնդիր չի քննարկվելու»,- խորհրդարանում այս մասին հայտարարեց...
Աղբյուր` Panorama.am
18:44
ՀԽ-ում կոչ են անում Ստյոպա Սաֆարյանին լինել ավելի զուսպ
Քննարկում՝ Հանրային խորհրդում
Աղբյուր` Panorama.am
18:42
Վթարային ջրանջատում Երևանի Աջափնյակ վարչական շրջանում նոյեմբերի 14-ին
«Վեոլիա Ջուր» ընկերությունը տեղեկացնում է իր հաճախորդներին և սպառողներին, որ վթարային աշխատանքներով պայմանավորված, ս.թ. նոյեմբերի...
Աղբյուր` Panorama.am
18:34
Սլավիկ Հայրապետյանը 7-րդն է կարճ ծրագրից հետո
Հայաստանի առաջատար գեղասահորդ Սլավիկ Հայրապետյանը Էստոնիայի մայրաքաղաք Տալինում մեկնարկած «Tallinn Trophy» միջազգային մրցաշարի կարճ...
Աղբյուր` Panorama.am
18:25
Ստամբուլի դատարանը չեղարկել է թուրք գրող, լրագորղ Ահմեթ Ալթանի ազատ արձակման վճիռը
Ընդամենը մեկ շաբաթ առաջ դատարանի վճռով բանտից ազատ արձակված թուրք գրող և լրագրող Ահմեթ Ալթանը կրկին կալանավորվել է, տեղեկացնում է ...
Աղբյուր` Panorama.am
18:17
Լարիսա Ալավերդյան. Վազգեն Մանուկյանն այդ քայլին գնալու հիմքեր ունի
«Այն ամենը, ինչին հասնում է քաղաքացիական հասարակությունը ոչ թե իշխանությունների բարիդրացիական վերաբերմունքի  շնորհիվ է լինում, այլ...
Աղբյուր` Panorama.am
18:10
«Կտանք պատերով, կպառկացնենք ասֆալտին». Փաշինյանը՝ ԱԺ ամբիոնից
«Իմ քայլը» խմբակցության պատգամավոր Սերգեյ Մովսիսյանը կառավարության հետ հարցուպատասխանի ժամանակ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանից հետաքրքրվեց...
Աղբյուր` Panorama.am
18:07
Թուրքիայի պաշտպանության նախարարության նոր հայտարությունը
Թուրքիայի պաշտպանության նախարարությունը Twitter միկրոբլոգի պաշտոնական էջում հաղորդագրություն է տարածել Սիրիայի հյուսիս-արևելքում թուրքական...
Աղբյուր` Panorama.am
17:59
Հիմա գնդակը գործընկերների դաշտում է. Պապիկյան
«Բարգավաճ Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր Միքայել Մելքումյանը խորհրդարանում կառավարության հետ հարցուպատասխանի ժամանակ հայտարարեց,...
Աղբյուր` Panorama.am
17:57
Beeline-ի և Մանկական զարգացման հիմնադրամի ծրագրի շրջանակում մեկնարկել է վերջին փուլը
Հայաստանում Beeline-ի և Մանկական զարգացման հիմնադրամի համատեղ  «Թվային հնարավորություններ աշակերտների համար» ծրագրի շրջանակում...
Աղբյուր` Panorama.am

Տեսանյութեր

«22 օր ապօրինի անազատության մեջ եմ գտնվել». Արսեն Բաբայանն ազատ արձակվեց
13:59 12/11/2019

«22 օր ապօրինի անազատության մեջ եմ գտնվել». Արսեն Բաբայանն ազատ արձակվեց

Հետևեք մեզ և ծանոթացեք թարմ լուրերին!

Ամենից շատ կարդացված նյութեր

{"core.blocks.header.spell_message1":"\u0546\u0577\u057e\u0561\u056e \u057d\u056d\u0561\u056c\u0568` ","core.blocks.header.spell_message2":"\u0548\u0582\u0572\u0561\u0580\u056f\u0565\u055e\u056c \u0570\u0561\u0572\u0578\u0580\u0564\u0561\u0563\u0580\u0578\u0582\u0569\u0575\u0578\u0582\u0576 \u057d\u056d\u0561\u056c\u056b \u0574\u0561\u057d\u056b\u0576:"}