Մշակույթ 10:40 09/05/2019 Հայաստան

Լևոն Խեչոյան. «Սև գիրք, ծանր բզեզ»

«…Լսե՞լ ես, քաղաքում խնոցիներ հեծած յոթ վհուկներ են երևացել…»

90-ականների` հաղթած հեղափոխությանը հետևած ցուրտումութն էր: Պատերազմող Հայաստանի երկու զուգահեռ աշխարհները:

Քաղաքում, ինչպես այսօր, սահմանների ու պատերազմի հետ համեմատած, խաղաղության պատրանքի մեջ ապրում էին մարդիկ: 80-ականների վերջի անհավատալի ու չգերազանցված սերն ու համերաշխությունն անցել էին, մարդիկ կքել էին կենցաղի, հանապազօրյա հացի կռվի, ցրտի ու գոյության գրեթե անհույս պայքարի տակ:

Ու վեհ ու սիրով լի հարաբերություններին փոխարինելու էին եկել ճղճիմ խաբեությունը, խորամանկների, առևտրի, գողության, թալանի հարաբերությունները: Քաղաքին (ասել է, թե սահմանների ներսում) խնոցիներ հեծնած յոթ վհուկներն էին բաժին հասել, որ յոթ մահացու մեղքերն էին շաղ տալիս քաղաքի վրա. հպարտությունն ու որկրամոլությունը, ագահությունն ու նախանձը «եւ մասք նոցայ․․․»:

******
Գրքում կարծես թե հստակ ժամանակագրություն չկա, չնայած սկիզբը, ընթացքն ու վերջը «ֆիզիկապես» իրենց տեղերում են: Խեչոյանը, ասես Գողթան երգիչ, ասքեր է ստեղծում, լեգենդը, միֆը խառնում իրականության հետ, հյուսում Հայաստանի հերթական դժվար ժամանակահատվածի մասին երգող էպիկական պոեմ։

Ընդհանրապես, Խեչոյանին կարդալիս մտքում ինչ-որ խոշորացույց է պետք գործի դնել: Շատ կարևոր մանրամասներ, խիստ էական ասելիքը պետք է փնտրել տողատակերում: Եւ երբ խոշորացույցը մի քիչ մոտեցնում ես, տեսնում ես, որ Խեչոյան-Օնանի համար աստվածատուր Հողի մասին հեքիաթը (որում բարին ի վերջո պիտի հաղթի չարին) սկսել էր վաղուց: Նույնիսկ ավելի վաղ, քան վրացա-խորհրդային իշխանությունների թշնամանքը իր հոր հանդեպ, մինչ կտտանքները, որին ենթարկում էին հորը: Ջավախքում նրա պապական ընտանիքի հաստատվելուց էլ առաջ:

Խեչոյանը ընդամենը մի քանի տողում է հիշում իր տատին, որը, Արևմտյան Հայաստանի կարոտից ու ցավից «խելագարված», հանդերում ման էր գալիս: Էրգիրն էր փնտրում: Հետո արդեն հայրն էր հանդերից «բերում ավելին, քան ամբողջ կյանքում աշխատածը»՝ պատմություններ հողը կորցնելու, հողին տեր լինելու, հողի պատմած ավանդազրույցների, հողի փոխանցած իմաստության մասին:

Ու հետո նոր միայն հոգեվարքի մեջ գտնվող ԽՄ-ի ճիգերը՝ ճնշելու մարդկանց պայքարն իրենց հողի համար: Սկզբից՝ խորհրդային մեքենայի տեսանկյունից, ընդամենը միջհամայնքային կոնֆլիկտ, հետո խորհրդային զորքերի ռազմական գործողությունները սեփական քաղաքացիների դեմ, այնուհետև փլուզումն ու քաոսային վիճակը և իսկական կենաց-մահու պատերազմը: Եւ ի վերջո ժամանակավոր հրադադարը և մեր ավելի քան քսանամյա ներկայիս խաղաղության պատրանքը:

***************
ՀՈՂԸ

«Երբ տղաները եկան մեզ ազատելու, Վահրամն արդեն քարանում էր:  Հողի երեսին արյան լճակը՝ կարմիր, մահվան հավերժությունը՝ սև։»

Եթե ուզում ես լսել Հողի ձայնը, ապա պետք է դուրս գաս քաղաքից՝ խնոցիներ հեծնած վհուկների աշխարհից։ Քաղաքում հողը ծածկված է մարդկանցից։ Պիտի գնաս դեպի հողը, որ զգաս նրա շնչառությունը։ Հողը, որի ամեն հատիկը թանկ է: Միակ է: Այդ միակ հատիկներով միլիմետր առ միլիմետր, մաս առ մաս, կտոր առ կտոր հավաքվել է հարազատ ռելիեֆը, հայրենիքը:

Թանկ հողը։

Ու մեզ ուրիշի հողը պետք չի: Անգամ փշուրը։ Մերը մեր փշուրներն են ու ամեն փշուրին կուլ գնացած կյանքերը: Որովհետև մինչև «ցորենի» հատիկը չմեռնի… հողը հայրենիք չի դառնա:

«Կարաբինը ձեռքիս՝ պառկել եմ հողի վրա. փորիս տակ շնչում, ազդրերիս արանքը սեղմվում, խլրտում է հողը, պառկել եմ նրա վրա, ինչպես սեփական կնոջ վրա են պառկում՝ որդեսերման սերմով բեղմնավորելու համար:»

Կարծում եմ՝ անհնար է գրել հողի ու հողի համար կռվի մասին, եթե դու չես մասնակցել այդ կռվին: Գիտակցաբար կռվել: Հանուն այս հողի մարդիկ թողնում էին իրենց ապահով կյանքը, շատերը այլ՝ բացարձակապես ապահով երկրներից, գալիս կռվելու նրա համար։

Մարդը (տղամարդը) կայացնում է որոշումը, կանգնեցնում է իր արդեն ապրվող կյանքը, թողնում կենցաղը, հասնում մարտի դաշտ ու զրոյական կետից սկսում ինչ-որ նոր կյանք, որը կարող է անմիջապես կտրվել, կամ կարող է ձգվել մինչև վերջ։ Միլիոնավոր հնարավոր սցենարներ մարդու մեկ կյանքի համար։

«Հետո Մհերին չէինք ճանաչում, մարմինը մաշվել էր: Ոտքերը կապել էին հետևակի մարտական մեքենայից, բնակչության կռվելու ոգին բարձրացնելու համար ցուցադրական քարշ էին տվել իրենց գյուղերի միջով: Հողի հետ շփվելուց դեմքերը ձեռքերը իրենք իրենց արձակած յուղից վառվել, հալվել ու սևացել էին: Գարանյան Սերոժը գուլպայից ճանաչեց, ասաց. «Մհերն է: Երեկ գիշեր՝ մարտից առաջ, գուլպան ես եմ կարկատել: Ինքը չէր կարողանում, տվեց ինձ, հաստատ ինքն է, սա իմ կարն է»:

Մարդիկ կենցաղային մարդկանցից վերածվում են զինվորների։ Զինվորները, որ քաղաքում ով ասես կարող են լինել, հողի սահմանագծին կանգնած, դառնում են պահապան հրեշտակներ: Ընդամենը երեք տարի առաջ 100-ից ավելի մեր զինվորները գնացին ու խառնվեցին զվարթուններին, որ չլինի թե մեղավոր Քաղաքում մարդիկ իրենց փափկասուն կենցաղից զրկվեն:

***************
Ծանր բզեզ

«Արտասովոր էր զոհին տեսնելը, որովհետև այդ նա՝ հետագա ամբողջ կյանքի ընթացքում մեր ետևից պիտի քայլեր, ինչպես պարանը վիզը գցած կարմիր երինջ: Նրանով դառնալու էինք մեկընդմիշտ կապանքված՝ ծանր, գերծանր բան՝ հողագնդի վրա ընկած:»

Երբ հողի զինվորները ետ են գալիս քաղաք, նրանք խեղդվում են մահացու մեղքերի մեջ թաղված քաղաքում: Ու երկատվում է անձը խելագարության մեջ:

Այս գիրքը կարծես պոեմ լինի, թեև՝ չափածո։ Կրկներգերով: Գնալով ուժգնացող, ծանրացող ակորդներով:

Օնանը ժպտում է:

Օնանը խելագարվում:

Ի՞նչն է մարտիկի համար ավելի դժվար՝ ծանր, կիսաքաղց ու կիսազեն պատերազմե՞լը, թե՞ խաղաղության մեջ՝ պատերազմի, ընկերների, մահվան մասին հիշողությունների բեռը շալակին, կենցաղում ապրելը:

Օնանը հռհռում է:

Ծանր բզեզը՝ մարդը ինքն է, ավելի ճիշտ իր մի մասը, որ մյուս հատվածի արագ ու անմտածված, բնազդային արարքներից հետո անցնում է՝ գիտակցությամբ ու գիտակցության ծանրությամբ: Մեղքերի, մտքերի, արարքների, կյանքի ընթացքում ապրածի, վերապրածի, մեծ ու փոքր, ծանր ու թեթև սայթաքումների մասին ռեֆլեքսիան, հոգսերը, կենսափորձի ողջ ծանրությունը: Ապրելու ծանրությունը: Հիշելու կարողությունը, որից ազատում չունի:

Մի ծանր բզեզ անցավ:

Այնքան բան կա դրած մարդուս ուսերին՝ հիշողությունների բեռը, պատմական իրողությունները, ողբերգությունները՝ ընտանեկան ու ազգային, ու կռիվը հողի համար՝ հանուն կորցրած այն մեկի: Ի հատուցումն:

Պատերազմում խելագարվում ես: Նույնիսկ եթե դա արտահայտվում է փափուկ կյանք վերադառնալուց հետո, դու պատերազմում ես խելագարվել:

Երբ գիտես, որ ամեն փոս կարող է դառնալ քո վերջին հանգրվանը, ինչպես ընկերոջինդ, որին քիչ առաջ հողին հանձնեցիք, կամ որի մարմնի մնացորդները ստանալու համար դժոխքի բաժին դարձաք, բայց հետ եկաք: Անդին պիտի հանդիպես, փոսն ընկար պատահաբար: Այն քե՛զ իր մեջ կառնի կամ ընկերոջդ:

Ի վերջո, ճանապարհը բոլորինը նույնն է:

*********

Եւ վերջում․․․

«Մենք հասանք երազների հովիտ, դու ի՞նչ ես կարծում, արդեն հասե՞լ ենք…»

Այս գիրքը պատերազմի թելադրած պայմաններում անգամ մարդկայնությունը չկորցնելու մասին է: Դու թշնամու ոսկորները մի կերպ հավաքում տանում ես՝ ընկերջդ մարմնի հետ փոխանակելու համար: Քայքայվող մարմինը քայքայվող մարմնի դիմաց: Ոսկորը՝ ոսկորի: Թվում է, թե հողին ի՞նչ տարբերություն՝ ո՛ւմ կամփոփես իր մեջ: Ու մահացածին՝ թե որտեղ: Բայց չէ՛, անազնիվ կլինի ընկերոջդ ու հողի առաջ։ Ինքդ քո առաջ։ Դու դժոխքով անցնում ես, զզվանքից փսխում ես (այնքան, մինչև «զուլալ ջուր գա», մինչև մաքրվես զուլալության աստիճան), որ Հողի ու Երկնքի առաջ հանկարծ չմեղանչես. Հողը թող Իր զինվորին վերցնի: Չէ՞ որ հողը սրբագործվում է զինվորի մարմնով և արյամբ:

Եվ սերովբեն, որ կռվի դուրս գալու առաջին իսկ օրն անհետ կորավ, ձեզ պահապան էր: Նա անէացավ, անհետացավ, բայց խնոցիավոր վհուկներին՝ մահացու մեղքերին, մոտ չթողեց պատերազմի զինվորներին: Վհուկները խաղաղության մեջ թմրած քաղաքին բաժին հասան, իսկ վեցթևյան Սերովբեն՝ Հողի համար պատերազմող մարտիկների անունից Երկնային Հորը սրբասաց ձայնով «սո՜ւրբ, սո՜ւրբ» երգեց, որ նրանք անպիղծ մնան:

«Հետո կենտրոնից հրամանատարների ու գեներալների հրամանը եկավ՝ գերեզմանոց չպղծել: Բայց նրանց ձայնի վրա, մեր ալիքի մեջ, մեկը միապաղաղ ձայնով, դարձյալ Սերովբեին էր որոնում»:

Հեղինակ՝ Ն․Ա․
Աղբյուր՝ https://ereqnuk.wordpress.com



Աղբյուր` Panorama.am
Share |
Տեքստում սխալ կամ վրիպակ նկատելու դեպքում, ուղարկեք խմբագրին հաղորդագրություն` նշելով տվյալ սխալը, այնուհետև սեղմելով Ctrl-Enter:

Լրահոս

09:31
Տոկիոյի «Դիսնեյլենդը» և Օսակայի «Universal Studios»-ը կորոնավիրուսի պատճառով այսօրվանից կփակվեն
Տոկիոյի «Դիսնեյլենդը« և դրա հարակից «Դիսնեյսի» ջրային զվարճանքի պարկը կփակվեն փետրվարի 29-ից մարտի 15-ը ՝ նոր...
Աղբյուր` Panorama.am
09:23
Հայաստանի պետական սիմֆոնիկ նվագախումբը ելույթներ կունենա Իսրայելում
Հայաստանի պետական սիմֆոնիկ նվագախումբը մարտի 1-5-ն Իսրայելում կմասնակցի Wandering Music Stars փառատոնին‚ որի շրջանակներում կանցկացվի նաև...
Աղբյուր` Panorama.am
09:16
Կ. Պոլսի Հայոց նորընտիր Պատրիարքը Հայաստանում է
Փետրվարի 28-ի երեկոյան Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին է ժամանել Կ․ Պոլսի Հայոց նորընտիր Պատրիարք Ամենապատիվ Տ․ Սահակ արքեպիսկոպոս Մաշալյանը։ Այս մասին...
Աղբյուր` Panorama.am
09:12
Հիլարի Քլինթոնը պոդկաստ կանցկացնի
ԱՄՆ նախկին պետքարտուղար Հիլարի Քլինթոնը գարնան վերջում պոդկաստ կանցկացնի։ Այս մասին գրում է gazeta.ru-ն։ Նշվում է, որ դա հնարավորություն կտա...
Աղբյուր` Panorama.am
09:00
Բռնցքամարտի Հայաստանի հավաքականի կազմը՝ Լոնդոնում կայանալիք առաջին վարկանիշային մրցաշարին
Բռնցքամարտի Հայաստանի հավաքականի գլխավոր մարզիչ Ռաֆայել Մեհրաբյանը հայտարարել է այն բռնցքամարտիկների անունները, ովքեր կմասնակցեն Լոնդոնում...
Աղբյուր` Panorama.am
20:30
Կարո Փայլանը մեջլիսից պահանջել է գյավուր բառի համար զգուշացում անել Էրդողանին
Թուրքիայի մեջլիսի (խորհրդարան) հայ պատգամավոր Կարո Փայլանը դիմում է ներկայացրել մեջլիսի նախագահություն՝ պահանջելով զգուշացում անել նախագահ Ռեջեփ...
Աղբյուր` Panorama.am
20:24
Ի՞նչ եղանակ է սպասվում մարտին
ՀՀ ԱԻՆ-ը տեղեկացնում է, որ մարտ ամսին հանրապետությունում շարունակվում է ավելանալ արեգակի բարձրությունը հորիզոնից և հետևաբար ցերեկվա...
Աղբյուր` Panorama.am
20:22
Հյուրանոցում կրակոցներ արձակած անձը բերման է ենթարկվել
«Հրապարակ»-ը գրել էր, որ քիչ առաջ զինված զինված անձը մուտ է գործել Զովունիում գտնվող ռեստորաններից մեկը  և պատանդներ վերցրել։...
Աղբյուր` Panorama.am
20:16
Պլանային ջրանջատում Երևանի Նոր Նորք վարչական շրջանում մարտի 2-ին
«Վեոլիա Ջուր» ընկերությունը տեղեկացնում է իր հաճախորդներին և սպառողներին, որ պլանային աշխատանքներով պայմանավորված, մարտի 2-ին ժամը...
Աղբյուր` Panorama.am
20:08
Վրաստանից փոստով դիմակ ուղարկելն արգելվել է
Ցանկացած տեսակի ու քանակի բժշկական դիմակներ փոստի միջոցով արտերկիր ուղարկելն արգելվել է, գրում է aliq.ge-ն: Տեղեկությունը տարածել է...
Աղբյուր` Panorama.am
20:04
Վարչապետի որոշմամբ ստեղծվել է Սամվել Կարապետյանի հուղարկավորության կազմակերպման կառավարական հանձնաժողով
 ՀՀ ԿԳՄՍՆ տեղեկատվության և հասարակայնության հետ կապերի վարչությունը հաղորդագրություն է տարածել՝ տեղեկացնելով, որ ՀՀ վարչապետի որոշմամբ...
Աղբյուր` Panorama.am
20:00
Արքայազն Հարրին Ջոն Բոն Ջովիի հետ երգ է ձայնագրել
Մեծ Բրիտանիայի արքայազն Հարրին ամերիկացի երաժիշտ Ջոն Բոն Ջովիի հետ համատեղ երգ է ձայնագրել: Unbroken երգից մի հատված հայտնվել է արքայազնի էջում...
Աղբյուր` Panorama.am
19:53
Էրդողանի խորհրդական. Նախկինում 16 անգամ Ռուսաստանի դեմ պատերազմել ենք ու պատրաստ ենք կրկին անել դա
Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի արտաքին քաղաքական հարցերով խորհրդական Մեսութ Հաքը Ջասընը Իդլիբում տեղի ունեցած հարձակումից հետո սադրիչ...
Աղբյուր` Panorama.am
19:45
ԵԱՏՄ-ում քննարկումներ կլինեն դեղամիջոցների զուգահեռ ներմուծման համակարգի ներդրման հարցի շուրջ
ՀՀ-ում դեղամիջոցների որոշակի խմբի նկատմամբ գների կարգավորման մեխանիզմների ներդրման հետ կապված քննարկումներ կանցկացվեն
Աղբյուր` Panorama.am
19:32
Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսն ընդունել է Վրաստանի պաշտպանության նախարարին
Փետրվարի 28-ին Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Երկրորդ Ծայրագույն Պատրիարք և Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնում ընդունել է պաշտոնական այցով...
Աղբյուր` Panorama.am
19:27
Հիվանդանոցներն աշխատում են գերծանրաբեռնված,հիվանդների 92.8%-ը մինչև 18 տարեկան երեխաներ են
Հայաստանում շարունակում է սուր շնչառական վարակներով պայմանավորված իրավիճակի կայունացումը, իսկ որոշ ցուցանիշներով պայմանավորված  նաև ...
Աղբյուր` Panorama.am
19:20
Վայելեք ձեր կոչումներն ու պարգևները, պատմությունն իր անաչառ գնահատականը կտա.Վահե Լոռենց
 Ֆեյսբուքյան իր էջում պատմաբան Վահե Լոռենցը գրել է. «ԿԳՄՍ նախարարությունը հրաժարվել է ստեղծել հուղարկավորության...
Աղբյուր` Panorama.am
19:12
Մնացականյանն ու ՀԱՊԿ գլխավոր քարտուղարը քննարկել են տարածաշրջանային մի շարք հարցեր
Այսօր ԱԳ նախարար Զոհրաբ Մնացականյանը հանդիպել է աշխատանքային այցով Հայաստանում գտնվող ՀԱՊԿ գլխավոր քարտուղար Ստանիսլավ Զասին։ Այս մասին...
Աղբյուր` Panorama.am
19:07
Թբիլիսիում կորոնավիրուսի կասկածանքով հիվանդների թիվը հասել է 21-ի
Թբիլիսիի ինֆեկցիոն հիվանդանոցի տնօրեն Մարինա Էզուգբայայի խոսքով՝ կորոնավիրուսի կասկածանքով ևս 11 մարդ է հոսպիտալացվել: Այս մասին գրում է...
Աղբյուր` Panorama.am
19:00
ՆԱՏՕ-ն կշարունակի աջակցել Թուրքիային նաև ՀՕՊ ոլորտում
ՆԱՏՕ-ն կշարունակի աջակցել Թուրքիային, ներառյալ՝ ՀՕՊ ոլորտում: Այս մասին «ՏԱՍՍ»-ի փոխանցմամբ, ասել է Դաշինքի գլխավոր քարտուղար Յենս...
Աղբյուր` Panorama.am
18:51
Իմքայլական պատգամավոր. Դասական կապրիզի արդյունքում այսօր մի ողջ համակարգ է փլուզվում
ԱԺ «Իմ քայլը» խմբակցության պատգամավոր Սոֆյա Հովսեփյանը գրում է. «Դասական կապրիզի արդյունքում այսօր մի ողջ համակարգ է...
Աղբյուր` Panorama.am
18:45
Իջևանի նախկին քաղաքապետը յուրացրել է 17.6 միլիոն դրամ. հարուցվել է քրգործ
ՀՀ ազգային անվտանգության ծառայությունը, հետևողական և անզիջում պայքար մղելով կոռուպցիոն տարաբնույթ դրսևորումների դեմ և հավատարիմ լինելով դրանք...
Աղբյուր` Panorama.am
18:38
Դատախազությունը հանդես է եկել քրեաիրավական ոլորտի բարելավմանն ուղղված 14 օրենսդրական նախաձեռնությունով
ՀՀ դատախազությունը, իր առջև դրված սահմանադրական գործառույթների իրացման համատեքստում կարևորում է իրավական մտքի զարգացմանը զուգընթաց,...
Աղբյուր` Panorama.am
18:30
Վարչապետ Փաշինյանն ընդունել է ՀԱՊԿ գլխավոր քարտուղար Ստանիսլավ Զասին
Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն ընդունել է աշխատանքային այցով Հայաստանում գտնվող ՀԱՊԿ գլխավոր քարտուղար Ստանիսլավ Զասին։Այս մասին տեղեկացնում է ՀՀ...
Աղբյուր` Panorama.am
18:22
Փաշինյանին զարմացրել է կենսավառելիքի տարածումը Եվրոպայում
Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորությամբ կառավարությունում այսօր տեղի է ունեցել խորհրդակցություն՝ Հայաստանում կենսավառելիքի շուկայի զարգացման...
Աղբյուր` Panorama.am
18:17
Հռոմի պապը կորոնավիրուսի պատճառով տնից է աշխատում
Հռոմի պապը հազվադեպ է չեղարկում հանդիպումներն ու միջոցառումները
Աղբյուր` Panorama.am
18:10
Զինծառայողները ծանոթացել են «Թումո» կենտրոնի կրթական ծրագրերին
«Թումո» ստեղծարար տեխնոլոգիաների կենտրոնի մասնագետները բաց դաս են անցկացրել 4-րդ զորամիավորման N զորամասի զինծառայողների համար: Այս...
Աղբյուր` Panorama.am
18:03
Վարուժան Մկրտչյանի և Արմեն Թավադյանի վերաբերյալ քրգործով նախաքննությունն ավարտվել է
«Սուտ ցուցմունք տալու նպատակով տուժողին կաշառելու դեպքի առթիվ ՀՀ հատուկ քննչական ծառայությունում քննվող քրեական գործի նախաքննության...
Աղբյուր` Panorama.am
18:00
ԱՄՆ-ը փակում է Հարավային Կորեայում տեղակայված ռազմակայանը կորոնավիրուսի պատճառով
ԱՄՆ-ը փակում է երկրի սահմաններից դուրս ամենամեծ ռազմական բազան` Հարավային Կորեայում, որպես կորոնավիրուսի տարածման դեմ պայքարի մաս։ Այս մասին...
Աղբյուր` Panorama.am
17:49
Անհատ տաքսու վարորդները հավաքվել են ՊԵԿ-ի դիմաց՝ բողոքով
Անհատ տաքսու վարորդներն այսօր բողոքի ակցիա են իրականացրել Պետական եկամուտների կոմիտեի շենքի դիմաց։ Նրանք պահանջում են, որ  դաշտում...
Աղբյուր` Panorama.am

Տեսանյութեր

Սերժ Սարգսյանը շնորհակալություն հայտնեց դատարանի դիմաց հավաքված իր աջակիցներին
16:42 25/02/2020

Սերժ Սարգսյանը շնորհակալություն հայտնեց դատարանի դիմաց հավաքված իր աջակիցներին

Հետևեք մեզ և ծանոթացեք թարմ լուրերին!

Ամենից շատ կարդացված նյութեր

{"core.blocks.header.spell_message1":"\u0546\u0577\u057e\u0561\u056e \u057d\u056d\u0561\u056c\u0568` ","core.blocks.header.spell_message2":"\u0548\u0582\u0572\u0561\u0580\u056f\u0565\u055e\u056c \u0570\u0561\u0572\u0578\u0580\u0564\u0561\u0563\u0580\u0578\u0582\u0569\u0575\u0578\u0582\u0576 \u057d\u056d\u0561\u056c\u056b \u0574\u0561\u057d\u056b\u0576:"}