Մշակույթ 10:40 09/05/2019 Հայաստան

Լևոն Խեչոյան. «Սև գիրք, ծանր բզեզ»

«…Լսե՞լ ես, քաղաքում խնոցիներ հեծած յոթ վհուկներ են երևացել…»

90-ականների` հաղթած հեղափոխությանը հետևած ցուրտումութն էր: Պատերազմող Հայաստանի երկու զուգահեռ աշխարհները:

Քաղաքում, ինչպես այսօր, սահմանների ու պատերազմի հետ համեմատած, խաղաղության պատրանքի մեջ ապրում էին մարդիկ: 80-ականների վերջի անհավատալի ու չգերազանցված սերն ու համերաշխությունն անցել էին, մարդիկ կքել էին կենցաղի, հանապազօրյա հացի կռվի, ցրտի ու գոյության գրեթե անհույս պայքարի տակ:

Ու վեհ ու սիրով լի հարաբերություններին փոխարինելու էին եկել ճղճիմ խաբեությունը, խորամանկների, առևտրի, գողության, թալանի հարաբերությունները: Քաղաքին (ասել է, թե սահմանների ներսում) խնոցիներ հեծնած յոթ վհուկներն էին բաժին հասել, որ յոթ մահացու մեղքերն էին շաղ տալիս քաղաքի վրա. հպարտությունն ու որկրամոլությունը, ագահությունն ու նախանձը «եւ մասք նոցայ․․․»:

******
Գրքում կարծես թե հստակ ժամանակագրություն չկա, չնայած սկիզբը, ընթացքն ու վերջը «ֆիզիկապես» իրենց տեղերում են: Խեչոյանը, ասես Գողթան երգիչ, ասքեր է ստեղծում, լեգենդը, միֆը խառնում իրականության հետ, հյուսում Հայաստանի հերթական դժվար ժամանակահատվածի մասին երգող էպիկական պոեմ։

Ընդհանրապես, Խեչոյանին կարդալիս մտքում ինչ-որ խոշորացույց է պետք գործի դնել: Շատ կարևոր մանրամասներ, խիստ էական ասելիքը պետք է փնտրել տողատակերում: Եւ երբ խոշորացույցը մի քիչ մոտեցնում ես, տեսնում ես, որ Խեչոյան-Օնանի համար աստվածատուր Հողի մասին հեքիաթը (որում բարին ի վերջո պիտի հաղթի չարին) սկսել էր վաղուց: Նույնիսկ ավելի վաղ, քան վրացա-խորհրդային իշխանությունների թշնամանքը իր հոր հանդեպ, մինչ կտտանքները, որին ենթարկում էին հորը: Ջավախքում նրա պապական ընտանիքի հաստատվելուց էլ առաջ:

Խեչոյանը ընդամենը մի քանի տողում է հիշում իր տատին, որը, Արևմտյան Հայաստանի կարոտից ու ցավից «խելագարված», հանդերում ման էր գալիս: Էրգիրն էր փնտրում: Հետո արդեն հայրն էր հանդերից «բերում ավելին, քան ամբողջ կյանքում աշխատածը»՝ պատմություններ հողը կորցնելու, հողին տեր լինելու, հողի պատմած ավանդազրույցների, հողի փոխանցած իմաստության մասին:

Ու հետո նոր միայն հոգեվարքի մեջ գտնվող ԽՄ-ի ճիգերը՝ ճնշելու մարդկանց պայքարն իրենց հողի համար: Սկզբից՝ խորհրդային մեքենայի տեսանկյունից, ընդամենը միջհամայնքային կոնֆլիկտ, հետո խորհրդային զորքերի ռազմական գործողությունները սեփական քաղաքացիների դեմ, այնուհետև փլուզումն ու քաոսային վիճակը և իսկական կենաց-մահու պատերազմը: Եւ ի վերջո ժամանակավոր հրադադարը և մեր ավելի քան քսանամյա ներկայիս խաղաղության պատրանքը:

***************
ՀՈՂԸ

«Երբ տղաները եկան մեզ ազատելու, Վահրամն արդեն քարանում էր:  Հողի երեսին արյան լճակը՝ կարմիր, մահվան հավերժությունը՝ սև։»

Եթե ուզում ես լսել Հողի ձայնը, ապա պետք է դուրս գաս քաղաքից՝ խնոցիներ հեծնած վհուկների աշխարհից։ Քաղաքում հողը ծածկված է մարդկանցից։ Պիտի գնաս դեպի հողը, որ զգաս նրա շնչառությունը։ Հողը, որի ամեն հատիկը թանկ է: Միակ է: Այդ միակ հատիկներով միլիմետր առ միլիմետր, մաս առ մաս, կտոր առ կտոր հավաքվել է հարազատ ռելիեֆը, հայրենիքը:

Թանկ հողը։

Ու մեզ ուրիշի հողը պետք չի: Անգամ փշուրը։ Մերը մեր փշուրներն են ու ամեն փշուրին կուլ գնացած կյանքերը: Որովհետև մինչև «ցորենի» հատիկը չմեռնի… հողը հայրենիք չի դառնա:

«Կարաբինը ձեռքիս՝ պառկել եմ հողի վրա. փորիս տակ շնչում, ազդրերիս արանքը սեղմվում, խլրտում է հողը, պառկել եմ նրա վրա, ինչպես սեփական կնոջ վրա են պառկում՝ որդեսերման սերմով բեղմնավորելու համար:»

Կարծում եմ՝ անհնար է գրել հողի ու հողի համար կռվի մասին, եթե դու չես մասնակցել այդ կռվին: Գիտակցաբար կռվել: Հանուն այս հողի մարդիկ թողնում էին իրենց ապահով կյանքը, շատերը այլ՝ բացարձակապես ապահով երկրներից, գալիս կռվելու նրա համար։

Մարդը (տղամարդը) կայացնում է որոշումը, կանգնեցնում է իր արդեն ապրվող կյանքը, թողնում կենցաղը, հասնում մարտի դաշտ ու զրոյական կետից սկսում ինչ-որ նոր կյանք, որը կարող է անմիջապես կտրվել, կամ կարող է ձգվել մինչև վերջ։ Միլիոնավոր հնարավոր սցենարներ մարդու մեկ կյանքի համար։

«Հետո Մհերին չէինք ճանաչում, մարմինը մաշվել էր: Ոտքերը կապել էին հետևակի մարտական մեքենայից, բնակչության կռվելու ոգին բարձրացնելու համար ցուցադրական քարշ էին տվել իրենց գյուղերի միջով: Հողի հետ շփվելուց դեմքերը ձեռքերը իրենք իրենց արձակած յուղից վառվել, հալվել ու սևացել էին: Գարանյան Սերոժը գուլպայից ճանաչեց, ասաց. «Մհերն է: Երեկ գիշեր՝ մարտից առաջ, գուլպան ես եմ կարկատել: Ինքը չէր կարողանում, տվեց ինձ, հաստատ ինքն է, սա իմ կարն է»:

Մարդիկ կենցաղային մարդկանցից վերածվում են զինվորների։ Զինվորները, որ քաղաքում ով ասես կարող են լինել, հողի սահմանագծին կանգնած, դառնում են պահապան հրեշտակներ: Ընդամենը երեք տարի առաջ 100-ից ավելի մեր զինվորները գնացին ու խառնվեցին զվարթուններին, որ չլինի թե մեղավոր Քաղաքում մարդիկ իրենց փափկասուն կենցաղից զրկվեն:

***************
Ծանր բզեզ

«Արտասովոր էր զոհին տեսնելը, որովհետև այդ նա՝ հետագա ամբողջ կյանքի ընթացքում մեր ետևից պիտի քայլեր, ինչպես պարանը վիզը գցած կարմիր երինջ: Նրանով դառնալու էինք մեկընդմիշտ կապանքված՝ ծանր, գերծանր բան՝ հողագնդի վրա ընկած:»

Երբ հողի զինվորները ետ են գալիս քաղաք, նրանք խեղդվում են մահացու մեղքերի մեջ թաղված քաղաքում: Ու երկատվում է անձը խելագարության մեջ:

Այս գիրքը կարծես պոեմ լինի, թեև՝ չափածո։ Կրկներգերով: Գնալով ուժգնացող, ծանրացող ակորդներով:

Օնանը ժպտում է:

Օնանը խելագարվում:

Ի՞նչն է մարտիկի համար ավելի դժվար՝ ծանր, կիսաքաղց ու կիսազեն պատերազմե՞լը, թե՞ խաղաղության մեջ՝ պատերազմի, ընկերների, մահվան մասին հիշողությունների բեռը շալակին, կենցաղում ապրելը:

Օնանը հռհռում է:

Ծանր բզեզը՝ մարդը ինքն է, ավելի ճիշտ իր մի մասը, որ մյուս հատվածի արագ ու անմտածված, բնազդային արարքներից հետո անցնում է՝ գիտակցությամբ ու գիտակցության ծանրությամբ: Մեղքերի, մտքերի, արարքների, կյանքի ընթացքում ապրածի, վերապրածի, մեծ ու փոքր, ծանր ու թեթև սայթաքումների մասին ռեֆլեքսիան, հոգսերը, կենսափորձի ողջ ծանրությունը: Ապրելու ծանրությունը: Հիշելու կարողությունը, որից ազատում չունի:

Մի ծանր բզեզ անցավ:

Այնքան բան կա դրած մարդուս ուսերին՝ հիշողությունների բեռը, պատմական իրողությունները, ողբերգությունները՝ ընտանեկան ու ազգային, ու կռիվը հողի համար՝ հանուն կորցրած այն մեկի: Ի հատուցումն:

Պատերազմում խելագարվում ես: Նույնիսկ եթե դա արտահայտվում է փափուկ կյանք վերադառնալուց հետո, դու պատերազմում ես խելագարվել:

Երբ գիտես, որ ամեն փոս կարող է դառնալ քո վերջին հանգրվանը, ինչպես ընկերոջինդ, որին քիչ առաջ հողին հանձնեցիք, կամ որի մարմնի մնացորդները ստանալու համար դժոխքի բաժին դարձաք, բայց հետ եկաք: Անդին պիտի հանդիպես, փոսն ընկար պատահաբար: Այն քե՛զ իր մեջ կառնի կամ ընկերոջդ:

Ի վերջո, ճանապարհը բոլորինը նույնն է:

*********

Եւ վերջում․․․

«Մենք հասանք երազների հովիտ, դու ի՞նչ ես կարծում, արդեն հասե՞լ ենք…»

Այս գիրքը պատերազմի թելադրած պայմաններում անգամ մարդկայնությունը չկորցնելու մասին է: Դու թշնամու ոսկորները մի կերպ հավաքում տանում ես՝ ընկերջդ մարմնի հետ փոխանակելու համար: Քայքայվող մարմինը քայքայվող մարմնի դիմաց: Ոսկորը՝ ոսկորի: Թվում է, թե հողին ի՞նչ տարբերություն՝ ո՛ւմ կամփոփես իր մեջ: Ու մահացածին՝ թե որտեղ: Բայց չէ՛, անազնիվ կլինի ընկերոջդ ու հողի առաջ։ Ինքդ քո առաջ։ Դու դժոխքով անցնում ես, զզվանքից փսխում ես (այնքան, մինչև «զուլալ ջուր գա», մինչև մաքրվես զուլալության աստիճան), որ Հողի ու Երկնքի առաջ հանկարծ չմեղանչես. Հողը թող Իր զինվորին վերցնի: Չէ՞ որ հողը սրբագործվում է զինվորի մարմնով և արյամբ:

Եվ սերովբեն, որ կռվի դուրս գալու առաջին իսկ օրն անհետ կորավ, ձեզ պահապան էր: Նա անէացավ, անհետացավ, բայց խնոցիավոր վհուկներին՝ մահացու մեղքերին, մոտ չթողեց պատերազմի զինվորներին: Վհուկները խաղաղության մեջ թմրած քաղաքին բաժին հասան, իսկ վեցթևյան Սերովբեն՝ Հողի համար պատերազմող մարտիկների անունից Երկնային Հորը սրբասաց ձայնով «սո՜ւրբ, սո՜ւրբ» երգեց, որ նրանք անպիղծ մնան:

«Հետո կենտրոնից հրամանատարների ու գեներալների հրամանը եկավ՝ գերեզմանոց չպղծել: Բայց նրանց ձայնի վրա, մեր ալիքի մեջ, մեկը միապաղաղ ձայնով, դարձյալ Սերովբեին էր որոնում»:

Հեղինակ՝ Ն․Ա․
Աղբյուր՝ https://ereqnuk.wordpress.com



Աղբյուր` Panorama.am
Share |
Տեքստում սխալ կամ վրիպակ նկատելու դեպքում, ուղարկեք խմբագրին հաղորդագրություն` նշելով տվյալ սխալը, այնուհետև սեղմելով Ctrl-Enter:

Լրահոս

12:54
Զենք մատակարարող ռուսական ընկերությունը դատի է տվել ՊՆ-ին
Հայաստանում զենքի մատակարարման մրցույթի ձախողման փաստով քրգործ է հարուցվել
Աղբյուր` Panorama.am
12:48
Հայաստանի թանգարանների այցելիությունն աճել է շուրջ 31 տոկոսով:
2019 թվականի առաջին կիսամյակում Հայաստանի թանգարանների այցելիությունն աճել է շուրջ 31 տոկոսով: Ֆեյսբուքյան իր էջում նման տվյալներ է...
Աղբյուր` Panorama.am
12:36
Բռնցքամարտի ԵԱ․ Անի Հովսեփյանը հաղթել է 1/8 եզրափակչում
Իսպանիայի մայրաքաղաք Մադրիդում մեկնարկել է բռնցքամարտի Եվրոպայի կանանց առաջնությունը։ Նախօրեին  իր առաջին մենամարտն է անցկացրել...
Աղբյուր` Panorama.am
12:27
Մեծ յոթնյակի/ութնյակի գագաթնաժողովներն ու Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդիրը
Օգոստոսի 24-26-ին ֆրանսիական Բիարից քաղաքում ընթանում է Մեծ յոթնյակի (G7) հերթական գագաթնաժողովը, որի օրակարգում են միջազգային օրակարգի...
Աղբյուր` Panorama.am
12:19
«Մեղրաքարում» բռնկված հրդեհը մարվել է
Արտակարգ իրավիճակների նախարարությունից հայտնում են, որ օգոստոսի 26-ին, 07:47-ի դրությամբ անօդաչու թռչող սարքերի միջոցով իրականացված տեղազննման...
Աղբյուր` Panorama.am
12:10
Փորձագետներն արձանագրել են՝ լիարժեք եզրակացություն կազմելու համար որևէ տվյալ բաց չկա. Ամուլսարի գործով քննչական խմբի ղեկավար
2018 թվականի հուլիսի 20-ին ՀՀ Քննչական կոմիտեի հատկապես կարևոր գործերի քննության գլխավոր վարչությունում ՀՀ Քրեական օրենսգրքի 282-րդ հոդվածի...
Աղբյուր` Panorama.am
12:05
Գերմանիան հայտնել է ՀԸԳՀ վավերացումն ավարտին հասցնելու վերաբերյալ
Օգոստոսի 23-ին Գերմանիան ԵՄ խորհրդին հայտնել է Գերմանիայի կողմից ՀԸԳՀ վավերացման համար անհրաժեշտ ներպետական ընթացակարգերի ավարտին հասցնելու...
Աղբյուր` Panorama.am
11:46
ԱԱ. Հայ թիավարողները եզրափակչում են
Հունգարական Ցեգետ քաղաքում շարունակվող թիավարության աշխարհի առաջնությունում Հայկ Թադևոսյան/Արթուր Ակիշին զույգը դուրս է եկել բայդարկա 200 մետր...
Աղբյուր` Panorama.am
11:10
ՄԻՊ-ը քայլեր է ձեռնարկում Արճիս գյուղում խմելու ջրի բացակայության հարցով
Վաղ առավոտից Մարդու իրավունքների պաշտպանի աշխատակազմը հետևում է Տավուշի մարզի Արճիս գյուղում խմելու ջրի բացակայության պատճառով իրականացվող...
Աղբյուր` Panorama.am
10:58
«Թումանյան» կայարանից մինչև Օձունի խաչմերուկ հատվածը փակ է լինելու երթևեկության համար
Մ6 Վանաձոր-Ալավերդի-Վրաստանի սահման միջպետական ավտոճանապարհին օգոստոսի 27-ին իրականացվելու են ժայռապայթեցման աշխատանքներ, ինչի հետևանքով նույն...
Աղբյուր` Panorama.am
10:49
Կ. Հովհաննիսյան. Ադրբեջանը փորձում է ցուցադրել, որ իր հասարակությունը պատրաստ է պատերազմի
«Վերջին շրջանում Ադրբեջանում ակնհայտորեն ավելացել է պատերազմ սկսելու կոչերը, որոնք առայժմ հայտարարությունների տեսքով արվում են...
Աղբյուր` Panorama.am
10:45
Մալյորկայում ուղղաթիռի և ինքնաթիռի բախումից 7 զոհ կա
Կիրակի փոքր, գերթեթև ինքնաթիռը Իսպանիայի Մալյորկա կղզում մխրճվել է ուղղաթիռի մեջ։ Գազետա.ռու-ի հաղորդմամբ, պատահարի հետևանքով 7 զոհ կա։ Նշվում...
Աղբյուր` Panorama.am
10:37
Բացահայտվել է Շենգավիթում տեղի ունեցած միջադեպը. մեկ անձ է ձերբակալվել
ՀՀ քննչական կոմիտեի Երևան քաղաքի քննչական վարչության Շենգավիթ վարչական շրջանի քննչական բաժնում կատարված անհետաձգելի քննչական և դատավարական...
Աղբյուր` Panorama.am
10:28
Արճիսում խմելու ջրի խնդիրը օրհասական է, գյուղացիները փակել են ճանապարհը
«Ռեստարտ» նախաձեռնության անդամ  Գարիկ Միսկարյանը ֆեյսբուքյան իր էջում գրառում է կատարել՝ տեղեկացնելով, որ փակվել է...
Աղբյուր` Panorama.am
10:10
Հիշողության մթագնումներ 2
1991 թ. սեպտեմբերի 2-ին, Ստեփանակերտում  ընդունվեց «Հռչակագիր Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության հռչակման մասին»: Նույն թվականի...
Աղբյուր` Panorama.am
10:02
Խոսրովի անտառ տանող ճանապարհին բռնկված հրդեհը մեկուսացվել է
Այսօր  07:47-ի դրությամբ անօդաչու թռչող սարքերի միջոցով իրականացված տեղազննման արդյունքում Արարատի մարզի Խոսրովի անտառ պետական արգելոց...
Աղբյուր` Panorama.am
09:51
Անմահ անուններ
19-րդ դարավերի և 20-րդ դարասկզբի հայ հայդուկային շարժման ավանդույթներից մեկի յուրատեսակ շարունակություն կարելի է  համարել Արցախյան...
Աղբյուր` Panorama.am
09:40
Ալպերում ինքնաթիռ է ընկել
Կան զոհեր
Աղբյուր` Panorama.am
09:25
Վեճերի բացակայության պատճառով ԱՄԷ-ում կինը բաժանվում է ամուսնուց
Ամուսնալուծության պատճառ կարող են դառնալ ոչ միայն հաճախակի վեճերը, այլև՝ դրանց իսպառ բացակայությունը։ «Ռիա Նովոստի» գործակալությունը...
Աղբյուր` Panorama.am
09:11
Ֆրանսիայի դեսպան․ Խթանում ենք Գյումրին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ցանկում ընդգրկելու գաղափարը
Հայաստանում օգոստոսի 25֊ին նշվեց Գյումրի քաղաքի օրը: Ֆրանսիայում Հայաստանի դեսպան Ջոնաթան Լաքոթը Գյումրին բնութագրում է որպես հայկական...
Աղբյուր` Panorama.am
09:01
60-ամյա Գագիկ Գոզեյանը լողալով հատել է Սևանա լիճը
Իր նախաձեռնած այս միջոցառումը նա նվիրել է Արցախյան և Ապրիլյան պատերազմների անմահ հերոսների հիշատակին։
Աղբյուր` Panorama.am
20:13
Օսիպյան. Հարկ եմ համարել այստեղ գտնվել
Երևան քաղաքի Սեբաստիա փողոցում գտնվող «Մալաթիա մոլ»-ի շենք տարածք է եկել ՀՀ ոստիկանապետ Վալերիյ Օսիպյանը։ Շենքում չորս ժամից առաջ...
Աղբյուր` Panorama.am
20:00
Եվրոպացի գիտնականները Արցախում կմասնակցեն հայագիտական գիտաժողովի
Օգոստոսի 26-27-ին Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան-Գանձասար գիտամշակութային կենտրոնում տեղի կունենա «Հայոց արևելից կողմանք. պատմություն և...
Աղբյուր` Panorama.am
19:49
Մահացել է մոլորակի ամենահարուստ մարդկանցից մեկը
79 տարեկանում մահացել է ամերիկացի միլիարդատեր և հասարակական գործիչ Դևիդ Կոխը։ Լենտա.ռու-ի հաղորդմամբ, մահվան պատճառը չի նշվում։ Դևիդ Կոխը...
Աղբյուր` Panorama.am
19:35
Մամուլը պատմել է արքայազն Ուիլյամի վախերի մասին
Մեծ Բրիտանիայի արքայազն Ուիլյամը, որը մի օր պետք է բարձրանա բրիտանական գահին, կարող է անհագստանալ միապետության համար՝ եղբոր՝ արքայազն Հարրիի ու...
Աղբյուր` Panorama.am
19:20
Մոսկվայում կկայանա Կոմիտասին նվիրված համերգ
Մոսկվայի Չայկովսկու անվան պետական կոնսերվատորիայի Մեծ դահլիճում սեպտեմբերի 20-ին կայանալու է համերգ նվիրված Կոմիտասի 150-ամյակին։ ՌԴ-ում ՀՀ...
Աղբյուր` Panorama.am
19:11
Էլեկտրաէներգիայի անջատումներ՝ Երևանում և որոշ մարզերում
«Հայաստանի էլեկտրական ցանցեր» փակ բաժնետիրական ընկերությունը տեղեկացնում է, որ օգոստոսի 26-ին պլանային և վերանորոգման աշխատանքներ...
Աղբյուր` Panorama.am
19:00
Ամենաբարձր վարձատրվող դերասանուհիները
Ամերիկյան Forbes  ամսագիրը կազմել է ամենաբարձր վարձատրվող դերասանուհիների վարկանշային ցուցակը։  Առաջին տեղում է Սքարլետ Յոհանսոնը, որը...
Աղբյուր` Panorama.am
18:48
Ստեղծվել է օծանելիք մարդու քրտինքից
Ֆիննական Mirum Helsinki գործակալությունը թողարկել է օծանելիք, որի բաղկացուցիչներից մեկը ընկերության աշխատակիցների քրտինքն է։ Բույրը կոչել են...
Աղբյուր` Panorama.am
18:33
Զելենսկին Ղրիմը համեմատել է ծնողներից երեխայի առևանգման հետ
Ուկրաինայի նախագահ Վլադիմիր Զելենսկին կարծում է, որ Ղրիմի թերակղզին գողացել են Ուկրաինայից այնպես, կարծես երեխային առևանգել են ծնողներից: Նա այս...
Աղբյուր` Panorama.am

Տեսանյութեր

ԱՄՆ-ի հետ մենք ունենք բավականին ակտիվ հարաբերություններ. ԱԳ նախարար
14:42 22/08/2019

ԱՄՆ-ի հետ մենք ունենք բավականին ակտիվ հարաբերություններ. ԱԳ նախարար

Հետևեք մեզ և ծանոթացեք թարմ լուրերին!

Ամենից շատ կարդացված նյութեր

{"core.blocks.header.spell_message1":"\u0546\u0577\u057e\u0561\u056e \u057d\u056d\u0561\u056c\u0568` ","core.blocks.header.spell_message2":"\u0548\u0582\u0572\u0561\u0580\u056f\u0565\u055e\u056c \u0570\u0561\u0572\u0578\u0580\u0564\u0561\u0563\u0580\u0578\u0582\u0569\u0575\u0578\u0582\u0576 \u057d\u056d\u0561\u056c\u056b \u0574\u0561\u057d\u056b\u0576:"}