Քաղաքական 12:45 02/08/2021 Տարածաշրջան

Գորբաչով․ Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության արմատները վաղուց են, այն պարզ լուծում չուներ այն ժամանակ և չունի այժմ

ԽՍՀՄ նախկին նախագահ Միխայիլ Գորբաչովը գրել է «Հասկանալ վերակառուցումը (перестройка), պաշտպանել նոր մտածողությունը» երկար հոդվածը, որում անդրադառնում է նաև Լեռնային Ղարաբաղին, Սումգայիթում ադրբեջանական իշխանությունների կողմից պետական մակարդակով կազմակերպված քաղաքի հայ ազգաբնակչության եղեռնին ու զանգվածային տեղահանությանը, որը տեղի է ունեցել 1988 թ. փետրվարի 27-ից 29-ը ընկած ժամանակահատվածում։

Գորբաչովը խոստովանում է, որ չի կարող ասել, որ ինքն ու իր գործընկերները, ովքեր սկսում էին վերակառուցումը, տեսել են խնդիրն ամբողջությամբ:

«Այժմ, իհարկե, միանգամայն ակնհայտ է, որ երկրի պահպանումն ու նորացումը, որը «աշխարհների աշխարհ» էր, ժողովուրդների կոնգլոմերատ, որում պատմական ճակատագրերի կամքով հայտնվել էին այնպիսի տարբեր հանրապետություններ, ինչպիսիք են, ասենք, Էստոնիան և Թուրքմենստանը, օբյեկտիվորեն իրենից ներկայացնում էր վիթխարի բարդության խնդիր: Այդ տարիներին պայթեց այն ամենը, ինչ կուտակվել էր այս տարածքում դարերի և տասնամյակների ընթացքում: Չեմ կարծում, որ ինչ -որ մեկը պատրաստ էր դրան»,-գրել է Գորբաչովը:

Գորբաչովի խոսքերով, գիտենք, որ շատ կայսրություններ և պետություններ են փլուզվել, որոնց սահմանադրությամբ նման հնարավորություն նախատեսված չէր:

«Կարծում եմ, որ պատճառները պետք է փնտրել այլուր:

Ստալինի օրոք բազմազգ պետությունը սկսեց պտտվել կոշտ գերկենտրոնացված միացյալ համակարգի մեջ: Կենտրոնը որոշեց ամեն ինչ և վերահսկեց ամեն ինչ: Բացի այդ, Ստալինը և նրա համախոհները կամայականորեն կտրեցին սահմանները, կարծես այն ակնկալիքով, որ ոչ ոք իրեն նույնիսկ չէր կարող պատկերացնել Միությունից դուրս: Ազգային խնդիրները մղվեցին խորքերը, բայց դրանք ոչ մի տեղ չվերացան: «Խորհրդային ժողովուրդների ծաղկման և մերձեցման» ճակատի հետևում թաքնված էին սուր խնդիրներ, որոնց լուծումները ոչ ոք չէր փնտրում: Ստալինը ցանկացած ազգային պահանջ և ազգամիջյան վեճ դիտում էր որպես հակախորհրդային բնույթի և ճնշում էր դրանք՝ ժամանակ չկորցնելով խրատների վրա:

Անխուսափելի էր, որ ժողովրդավարացման և ավելի մեծ ազատության պայմաններում այս ամենը ջրի երես դուրս կգար: Պետք է խոստովանել, որ սկզբում մենք թերագնահատում էինք խնդրի մասշտաբը և լրջությունը: Բայց երբ այն ծագեց, մենք չէինք կարող գործել ճնշման և արգելքների հին մեթոդներով: Մենք հավատում էինք, որ պետք է գնալ այլ ճանապարհով, փնտրել մտածված և հավասարակշռված մոտեցումներ և գործել համոզելու մեթոդներով:

Մենք դրանից ելանք, երբ 1988-ի սկզբին Լեռնային Ղարաբաղի խնդիրը սրվեց: Հակամարտության արմատները վաղուց են, այն պարզ լուծում չուներ այն ժամանակ և չունի այժմ՝ չնայած նրանք փորձում էին ինձ համոզել, որ դրան կարելի է հասնել սահմանների վերագծման միջոցով: Երկրի ղեկավարությունում կար միաձայն կարծիք. Սա անընդունելի է: Ես կարծում էի, որ Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակի շուրջ համաձայնության հասնելը հայերի և ադրբեջանցիների գործն է, և միության կենտրոնի դերն էր օգնել նրանց կարգավորել իրավիճակը, մասնավորապես՝ տնտեսական խնդիրների լուծման գործում: Վստահ եմ, որ սա ճիշտ գիծն էր:

Բայց ո՛չ կուսակցական կառույցները, ո՛չ երկու հանրապետությունների մտավորականությունը չկարողացան ճանապարհ գտնել համաձայնության կամ նույնիսկ երկխոսության համար: Եվ դրանք հետին պլան մղվեցին ծայրահեղականների կողմից: Իրադարձությունները ձնագնդի պես աճեցին: 1988-ի փետրվարի վերջին Սումգայիթ քաղաքում արյուն թափվեց: Կոտորածը կասեցնելու համար պետք էր զորքեր ներգրավել:

Այս ընթացքում ՝ 1987-1988 թվականներին, ես ձգտեցի մշակել ազգամիջյան վեճերի վերաբերյալ միասնական ժողովրդավարական մոտեցում: Դրա էությունն այն էր, որ ազգային խնդիրները կարող են իսկապես լուծվել միայն քաղաքական և տնտեսական բարեփոխումների ընդհանուր համատեքստում: Եվ պետք է ասեմ, որ սկզբում մերձբալթյան հանրապետություններում, Մոլդովայում, Վրաստանում, Ուկրաինայում ազգային շարժումները գործում էին վերակառուցման աջակցության կարգախոսների ներքո: Գրեթե ոչ ոք 1987-ին միությունից դուրս գալու հարց չդրեց:

Բայց շատ արագ անջատողական միտումները սկսեցին գերակշռել ազգային շարժումներում: Իսկ հանրապետությունների կուսակցությունների ղեկավարները չգիտեին, թե ինչպես աշխատել ժողովրդավարությունում: Նրանք շփոթված էին: Սա արտահայտվեց Վրաստանում, երբ 1989 թվականի ապրիլին մարդիկ դուրս եկան Թբիլիսիի փողոցներ և հրապարակներ: Վրաստանի կոմկուսի կենտկոմի անդամները նույնպես պետք է դուրս գային ժողովրդի մոտ, սակայն նրանք նախընտրեցին նստել բունկերում: Եվ բանը հասավ դժբախտության․ուժ կիրառվեց ՝ տարածքը ցուցարարներից «մաքրելու» համար, 21 մարդ զոհվեց, տասնյակ մարդիկ վիրավորվեցին:

Սա դժվար է հիշել: Բայց հանգիստ խղճով կարող եմ ասել. Թբիլիսիի հանրահավաքը ցրելու որոշումը կայացվել է իմ թիկունքում՝ իմ կամքին հակառակ: Այդ ժամանակ և հետո ես ամուր հավատարիմ մնացի իմ կրեդոյին. ամենաբարդ խնդիրները պետք է լուծվեն քաղաքական միջոցներով՝ առանց ուժի կիրառման, առանց արյունահեղության»,-գրել է Գորբաչովը։
 



Աղբյուր` Panorama.am
Share |
Տեքստում սխալ կամ վրիպակ նկատելու դեպքում, ուղարկեք խմբագրին հաղորդագրություն` նշելով տվյալ սխալը, այնուհետև սեղմելով Ctrl-Enter:

Լրահոս

19:15
19.09.2021. Կորոնավիրուսով 18 հիվանդ է մահացել
Երեկ կատարվել է 5436 թեստավորում, որից հաստատվել է կորոնավիրուսային հիվանդության 507 նոր դեպք: «Ունենք 489 առողջացած, 14 մահվան դեպք:...
Աղբյուր` Panorama.am
19:12
Խիստ անհրաժեշտ ու կարևոր են արյան բոլոր խմբերը
Առողջապահության նախարարության պրոֆեսոր Յոլյանի անվան արյունաբանական կենտրոնը տարածել է հայտարարություն, որտեղ ասված է. «Արյան...
Աղբյուր` Panorama.am
19:10
«Սա Հայաստանն է՝ 12-րդ դարի Քոբայրավանքը»
ԱԺ նախկին պատգամավոր Նաիրա Զոհրաբյանը հրապարակել է Քոբայրավանքի լուսանկարն ու գրել. «Մշակութային գոմ Սա Հայաստանն է՝ 12-րդ դարի...
Աղբյուր` Panorama.am
19:08
Տիգրան Աբրահամյան. Գործող իշխանության պաշտոնավարման պայմաններում իրադրությունն առավել ծանր ընթացք է բռնելու
ԱԺ «Պատիվ ունեմ» խմբակցության պատգամավոր, անվտանգային հարցերով փորձագետ Տիգրան Աբրահամյանը գրում է. «Գորիս-Կապան...
Աղբյուր` Panorama.am
19:07
Վարդան Բալյան. Հույս կապել ներկա իշխանության հետ էլ ավելի անհեռանկարային է ու անիմաստ
Քաղաքական վերլուծաբան Վարդան Բալյանը գրում է. «2020 թվականի Արցախյան պատերազմում թուրք-ադրբեջանական զինուժի կողմից մարտական...
Աղբյուր` Panorama.am
19:06
Արսեն Բաբայանը՝ ԵՄ-ին. E-draft-ը ձեր փողերը քամուն է տալիս
Իրավաբան, «Հայրենիք» կուսակցության անդամ, ԱԺ աշխատակազմի ղեկավարի նախկին տեղակալ Արսեն Բաբայանը գրում է. «Հարգելի...
Աղբյուր` Panorama.am
19:04
Տիգրան Աբրահամյան. Եթե նույնիսկ ՀՀ քաղաքացիները պատահմամբ են հայտնվել Ադրբեջանի վերահսկողության տակ, ապա սրա համար պատասխանատու է ԱԱԾ-ն
ԱԺ «Պատիվ ունեմ» խմբակցության պատգամավոր Տիգրան Աբրահամյանը գրում է. «Դեռևս անհայտ հանգամանքներում, ՀՀ 2 քաղաքացիներ...
Աղբյուր` Panorama.am
19:02
ԱԱԾ. Քասախի երկու բնակիչ հայտնվել են Ադրբեջանի վերահսկողության տակ գտնվող տարածքում
Սեպտեմբերի 18-ին, ժամը 21:00-ի սահմաններում ՀՀ ազգային անվտանգության ծառայությունում տեղեկություններ են ստացվել առ այն, որ նույն օրը  ՀՀ...
Աղբյուր` Panorama.am
20:27
Սենոր Հասրաթյան. Զզվանք եմ ապրում մեր ազգը ներկայացնող իշխանությունների թշվառությունից
ԶՈւ գնդապետ,  Արցախի զինված ուժերի տեղեկատվության և հասարակայնության հետ կապերի բաժնի նախկին պետ Սենոր Հասրաթյանը գրում է....
Աղբյուր` Panorama.am
20:20
Հանրապետության հրապարակի մի կողմում փորձն է, մյուս կողմում այն չեղարկելու պահանջով ակցիան
Հանրապետության հրապարակում մի կողմից «գունագեղ» տոնակատարությունների փորձն է ընթանում, մյուս կողմից այդ տոնակատարության չեղարկման...
Աղբյուր` Panorama.am
20:14
Խաչիկ Մանուկյան. Սեպտեմբերի 21-ը նշելու ենք, բայց ո՛չ՝ հողատու՛, դավաճա՛ն, դասալի՛ք, ազգադա՛վ գոյանքների հետ
Գրող, հրապարակախոս Խաչիկ Մանուկյանը, որի որդին զոհվել է Արցախի վերջին պատերազմի ընթացքում, գրել է. «Մեր ինքնորոշման օրը՝ սեպտեմբերի...
Աղբյուր` Panorama.am
20:07
Էլինար Վարդանյան. Բերման ենթարկվածների մեջ զոհված զինածառայողների ընտանիքի անդամներ են
ԱԺ «Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր Էլինար Վարդանյանը գրում է. «Իմ գործընկերներ Ելենա Կիրակոսյանի և Հռիփսիմե...
Աղբյուր` Panorama.am
20:00
«Որդան կարմիր» արգելավայրն անտեր վիճակում է
Քաղաքացիներից մեկը «Panorama.am»-ի խմբագրությանն իր մտահոգությունն էր հայտնել՝ առ այն, որ տեղական կոսմետիկ միջոցներ արտադրող...
Աղբյուր` Panorama.am
19:53
Հատված զեկուցագրից. Ցուցարարները… կատարում էին անհիմն վանկարկումներ
Իրավապաշտպան, Արցախի նախկին ՄԻՊ Ռուբեն Մելիքյանը, որ բողոքի ակցիայի մասնակիցներին բերման ենթարկելուց հետո այցելել էր ոստիկանության բաժիններ,...
Աղբյուր` Panorama.am
19:45
ԶԼՄ-ներին հայտնի է դարձել՝ որքան է Մեսսին աշխատելու ՊՍԺ-ի երեք մրցաշրջաններում
Պարի Սեն Ժերմենի հարձակվող Լիոնել Մեսսին ֆրանսիական ֆուտբոլային ակումբում երեք մրցաշրջանի ընթացքում կարող է վաստակել առնվազն 110 միլիոն եվրո։...
Աղբյուր` Panorama.am
19:36
Արմեն Գրիգորյանին շտապ օգնության մեքենայով տեղափոխել են 1-ին հիվանդանոց
ԱԺ «Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր Արթուր Ղազինյանը գրում է. «Արդեն 2 ժամ է գտնվում եմ Երևան քաղաքի վարչության...
Աղբյուր` Panorama.am
19:30
Դեռահասը 2 ամսով հոսպիտալացվել է տեսախաղերից կախվածություն ունենալու պատճառով
Իսպանիայի Վալենսիա քաղաքում 15-ամյա դեռահասը երկու ամսով հոսպիտալացվել է «Fortnite» տեսախաղից կախվածության պատճառով: Այս մասին...
Աղբյուր` Panorama.am
19:22
Նարեկ Սամսոնյան. Շուտով Հանրապետության փողոցները լեփ լեցուն են լինելու էս երկիրը սիրող մարդկանցով
«Քաղաքացիական գիտակցություն» ՀԿ նախագահ Նարեկ Սամսոնյանը գրում է. «Էսօրվա ընդդիմադիր ակտիվիստների նախաձեռնած միջոցառմանը...
Աղբյուր` Panorama.am
19:15
Մոսկվայի Ռուբլյովի թանգարանում ցուցադրվել են ավելի քան 50 վերականգնված սրբապատկերներ
Ավելի քան 50 հազվագյուտ սրբապատկերներ, որոնք վերականգնվել են Ուղղափառ Սուրբ Տիխոնովի անվան հումանիտար համալսարանի մասնագետների կողմից,...
Աղբյուր` Panorama.am
19:00
Նիկոլաս Քեյջը բացատրել է, թե ինչու երբեք չի անցնի թոշակի
Ամերիկացի դերասան Նիկոլաս Քեյջը հայտարարել է, որ չի պատրաստվում ավարտել կարիերան ու թոշակի անցնել: «Entertainment Weekly»-ին տված...
Աղբյուր` Panorama.am
18:45
Արմեն Ջիգարխանյանի թատրոնը նոր անուն կստանա
Արմեն Ջիգարխանյանի ղեկավարությամբ գործող Մոսկվայի դրամատիկական թատրոնը նորացվում է, այն նոր անուն կստանա, և ստեղծագործական հայեցակարգը...
Աղբյուր` Panorama.am
18:30
Հազարավոր հաիթցի փախստականներ հավաքվել են Տեխասի կամրջի տակ
Հաիթիի կղզուց մոտ 12 հազար ներգաղթյալներ հավաքվել են Տեխասի դել Ռիո քաղաքի կամրջի տակ։ Նրանց մեծ մասը հայտնվել է երկրում, անցնելով Ռիո Գրանդե...
Աղբյուր` Panorama.am
18:15
Հայտնի է դարձել ամենաշատ գումար կորցրած միլիարդատերը
Չինական Pinduoduo տեխնոլոգիական հարթակի հիմնադիր Կոլին Հուանգը այս տարի ամենամեծ վնասներն է կրել միլիարդատերերի շրջանում: «Գազետա...
Աղբյուր` Panorama.am
18:00
Գիտնականները հայտնաբերել են թռչունի, որն ապրել է 120 մլն տարի առաջ
Գիտնականները 120 մլն տարի առաջ ապրած թռչնի բրածո են հայտնաբերել, որն առանձնացել է արտասովոր երկար փետուրե պոչով: Այս մասին գրում է...
Աղբյուր` Panorama.am
17:49
«Ադրբեջանցիների թիրախում երեխաներն են»
Կապան-Գորիս ճանապարհին այս անգամ ադրբեջանցի զինվորականների թիրախում են հայտնվել արցախցի երեխաները: Այս դեպքում՝ խնդիրը ոչ թե մեքենայի...
Աղբյուր` Panorama.am
17:42
Օդի ջերմաստիճանը սեպտեմբերի 19-20-ն աստիճանաբար կբարձրանա
Հանրապետության տարածքում սեպտեմբերի 18-ի ցերեկը, 20-ին, 22-ին՝ առանձին շրջաններում, 23-ին` շրջանների զգալի մասում սպասվում է անձրև և ամպրոպ:...
Աղբյուր` Panorama.am
17:35
Մոտ 100 մարդ է պայքարում «Արևիկ»-ում շարունակվող հրդեհի դեմ
Սեպտեմբերի 18-ին «Արևիկ» ազգային պարկի տարածքում վերսկսած հրդեհաշիջման աշխատանքներին մասնակցում են 86 փրկարար ծառայող և...
Աղբյուր` Panorama.am
17:18
Ծերացման հետազոտությունների ինստիտուտը նշել է երկարակեցության լավագույն սննդակարգը
ԱՄՆ-ում ծերացման հետազոտության «Բաքի» ինստիտուտի գիտնականները հայտնաբերել են դիետա, որը կարող է զգալիորեն մեծացնել կյանքի...
Աղբյուր` Panorama.am
17:11
Ռուբեն Մելիքյան. Ոստիկանության կենտրոնականի բաժնում են նաև պատգամավորներ Արթուր Ղազինյանն ու Հայկ Մամիջանյանը
Իրավապաշտպան, Արցախի նախկին ՄԻՊ Ռուբեն Մելիքյանը գրում է. «Ուրախալի է, որ 8-րդ գումարման Ազգային ժողովի ընդդիմադիր պատգամավորները...
Աղբյուր` Panorama.am

Տեսանյութեր

Տափերականում ոստիկաններն ուժով բացում են գյուղացիների փակած ճանապարհը
17:28 09/09/2021

Տափերականում ոստիկաններն ուժով բացում են գյուղացիների փակած ճանապարհը

Հետևեք մեզ և ծանոթացեք թարմ լուրերին!

Ամենից շատ կարդացված նյութեր

{"core.blocks.header.spell_message1":"\u0546\u0577\u057e\u0561\u056e \u057d\u056d\u0561\u056c\u0568` ","core.blocks.header.spell_message2":"\u0548\u0582\u0572\u0561\u0580\u056f\u0565\u055e\u056c \u0570\u0561\u0572\u0578\u0580\u0564\u0561\u0563\u0580\u0578\u0582\u0569\u0575\u0578\u0582\u0576 \u057d\u056d\u0561\u056c\u056b \u0574\u0561\u057d\u056b\u0576:"}