Հասարակություն 14:27 31/10/2020 Հայաստան

Շրջակա միջավայրը՝ պատերազմի «չհրապարակված զոհ»

Պատերազմական գործողություններից որքանո՞վ է տուժում բնությունը, ինչպիսի՞ էկոլոգիական աղետներ կարող են առաջանալ և ինչպիսի՞ աղետների առջև են կանգնել պատերազմի թոհ ու բոհով անցած երկրները։ Այս հարցերի շուրջ «Panorama.am»-ը զրուցել է բնապահպանական տեղեկատվության փորձագետ, էկոլոգ Գալուստ Նանյանի հետ։

«Սովորաբար պատերազմների դեպքում միայն մարդկային (զինվորական և խաղաղ բնակիչների) կորուստների, սոցիալական, ֆինանսական, գույքային, ավերված բնակավայրերի հաշվարկներ են արվում, բայց այս համատեքստում շրջակա միջավայրը հաճախ մնացել և մնում է պատերազմի  «չհրապարակված  զոհը»։ Մինչդեռ աղտոտվում  ու թունավորում են գետերը, լճերը, ջրհորները,  հատվում ու այրվում են անտառները, հողի բերի շետերը, ոչնչանում՝ կենդանական, բուսական աշխարհը։ Իսկ հետագայում նաև ոչ ճիշտ կառավարումն ու էկո-խնդիրների անտեսումը զգալի վնասների (շատ դեպքերում անդառնալի) պատճառ  են դառնում»,- ասոմ է փորձագետը՝ ներկայացնելով միջազգային փորձից օրինակներ։

Գալուստ Նանյանի փոխանցմամբ՝ առաջին վառ օրինակը ամերիկա-վիետնամական պատերազմն է եղել, որը համաշխարհային պատմության մեջ գրանցվել է որպես «վիետնամական բնապահպանական պատերազմ»։ Այդ ժամանակ հսկական վնաս է հասցվել  երկրի բնական ռեսուսներին, ջրային ու հողային, անտառային ռեսուրսներին, գյուղատնտեսությանը, ցանքսերին և պլանտացիաններին, որոնք ընդգրկել են միլիոնավոր հեկտարներ: 

«Հարավ-արևելյան Ասիայի այդ երկրում միլիոնավոր հեկտարներով ջունգլիներ ու բնական անտառներ են այրվել՝  վիետնամցի պարտիզաններին հայտնաբերելու, չեզոքացնելու ու ոչնչացնելու նպատակով։ Քիմիկական նյութերի կիրառման արդյունքում լրջորեն փոխվել է Վիետնամի էկոլոգիական հավասարակշռությունը։ Արդյունքում, ամբողջությամբ ոչնչացվել են մանգլենի անտառները (500 հազ. հա), ջունգլիների 60 տոկոսը (մոտ 1 մլն հա), հովտային անտառների 30 տոկոսը (ավելի քան 100 հազար հա): Ախտահարված շրջաններում թռչունների 150 տեսակներից մնացել են 18-ը, գրեթե ամբողջությամբ վերացել են երկկենցաղները, իսկ ձկների դեպքում տեղի է ունեցել  կազմի փոփոխություն, խախտվել է հողի միկրոկենսաբանական կազմը։ Պատերազմական գործողությունների արդյունքում ՝ բնապահպանական էական վնաս են կրել նաև Աղֆանստանը, Պակիստանը, Սիրիան, Լիբիան»,- նշում է փորձագետը:

Առհասարակ  կարող ենք մի փաստ արձանագրել, որ յուրաքանչյուր պատերազմ իր հեթին վնասներ է բերում նաև բնության երեք  տարրերին՝ հողին, ջրին ու մթնոլորտին: Պարզ է մի բան, որ երկրագնդի յուրաքնաչյուր թեժ կետում, որտեղ պատերազմներ, զինված հարձակումներ են տեղի ունենում ՝  պատճառներից մեկը, եթե ոչ հիմնականը, բնական ռեսուրսներն են։

«Դեռևս անցյալ տարի միջազգային կառույցներից մեկը գիտնականների օգնությամբ կազմել է  2018-2019 թվականների համաշխարհային զեկույցը, համաձայն որի՝ վերջին 60 տարինների ընթացքում  բոլոր ներքին բախումների և պատերազմների առնվազը 40 տոկոսը կապված է եղել բնական ռեսուրսների յուրացման և շահագործման  հետ։ Այն է՝ ջուրը, նավթը, անտառային շերտերը, ադամանդը, ոսկին և  այլն»,- խոսելով նաև երկրների բնապահպանական նկրտումներից ասում է Գալուստ Նանյանը:

Ինչ վերաբերում է արցախա-ադրբեջանական պատերազմին, ապա բանախոսը դժվարանում է  պատասխանել՝ հնարավոր էկոլոգիական աղետների մասին հարցին, քանի դեռ պատերազմն ավարտված չէ և ուսումնասիրություններ չկան արված։ Սակայն, ծանր տեխնիկաների, հրթիռների, հատկապես՝ ֆորսֆորային զենքի կիրառումն, ըստ նրա, չեն կարող ծանր հետք չթողնել հայկական լեռնաշխարհի բուսական ու կենդանական աշխարհի վրա։



Աղբյուր` Panorama.am
Share |
Տեքստում սխալ կամ վրիպակ նկատելու դեպքում, ուղարկեք խմբագրին հաղորդագրություն` նշելով տվյալ սխալը, այնուհետև սեղմելով Ctrl-Enter:

Լրահոս

11:15
ԱՄՆ-ը աշխարհում ժողովրդավարությունը պաշտպանելու է իր օրինակով, այլ ոչ թե ուժով. Բլինքեն
Զարկ են տալու ժողովրդավարական վարքին ու վերաբերմունքին, և չենք փորձելու ռազմական ներխուժումներով տապալել ավտորիտար վարչակարգերը:
Աղբյուր` Panorama.am
11:10
Մարտի 9-ին թվային հեռուստատեսային հաղորդիչ ցանցում կկատարվեն պրոֆիլակտիկ աշխատանքներ
«Հայաստանի հեռուստատեսային և ռադիոհաղորդիչ ցանց» ընկերությունը տեղեկացնում է, որ մարտի 9-ին` ժամը 01․00-07․00-ն  ընկած...
Աղբյուր` Panorama.am
11:04
05.03.2021. Կորոնավիրուսի 442 նոր դեպք է գրանցվել, ևս 9 մարդ մահացել է
Հայաստանում երեկ կատարվել է 2825 թեստավորում, որից հաստատվել է կորոնավիրուսային հիվանդության 442 նոր դեպք: Առողջացել է 378 մարդ: Մեկ օրում...
Աղբյուր` Panorama.am
11:00
ԵԱՏՄ երկրներում կարգելեն միանգամյա օգտագործման տոպրակնների օգտագործումը
Եվրասիական տնտեսական միության (ԵԱՏՄ) երկրները մտադիր են պոլիէթիլենային տոպրակների օգտագործման փուլային արգելք մտցնել: Հարցի ուսումնասիրությունը...
Աղբյուր` Panorama.am
10:47
Բայդենը ՆԱՍԱ-ին շնորհակալություն է հայտնել ամերիկացիների ոգին վերականգնելու համար
ԱՄՆ նախագահ Ջո Բայդենը շնորհակալություն է հայտնել ՆԱՍԱ-ին Մարս բոլորակի վրա «Perseverance» մարսագնացի տեղակայցման ծրագրի բարեհաջող...
Աղբյուր` Panorama.am
10:41
Իրանը հերքել է իր օդային տարածքում Boeing-737 օդանավի անհետանալու մասին լուրերը
Իրանի քաղավիացիայի վարչության խոսնակը հերքել է երկրի օդային տարածքում հայկական ավիաընկերությանը պատկանող Boeing 737 ինքնաթիռի անհետանալու մասին...
Աղբյուր` Panorama.am
10:36
Կոտրել են Փաշինյանին քննադատող քաղաքացու մեքենայի ապակին, տարել համակարգիչը
Նիկոլ Փաշինյանին ու նրա կառավարությանը մշտապես քննադատող Սարգիս Պարսամյանի մեքենայի ապակին կոտրել են, մեքենայից տարել աշխատանքային համակարգիչը։...
Աղբյուր` Panorama.am
10:30
Սա ճնշում է իմ նկատմամբ՝ կասկած չունեմ. Ռուբեն Վարդազարյան
ԲԴԽ նախագահ Ռուբեն Վարդազարյանի կինը երեկ չի հարցաքննվել։ Այս մասին «Փաստինֆո»-ի հետ զրույցում ասաց ԲԴԽ նախագահ Ռուբեն Վարդազարյանը՝...
Աղբյուր` Panorama.am
10:24
Ռուս խաղաղապահներին անհետ կորածների խնդրով մոտ 2,5 հազար մարդ է դիմել
ՌԴ խաղաղապահ զորախմբի (ՌԽԶ) մարդասիրական արձագանքման կենտրոնում շարունակում է աշխատել քաղաքացիների ընդունելության կետը, որտեղ նաև կազմակերպվել է...
Աղբյուր` Panorama.am
10:18
«Moderna» պատվաստանյութն առաջացրել է կողմնակի բարդություններ
Ամերիկացի գիտնականները պարզել են, որ «Moderna» պատվաստանյութով կորոնավիրուսի դեմ պատվաստված հիվանդների մոտ մի քանի օր անց կարող են...
Աղբյուր` Panorama.am
10:12
Ադրբեջանական ռազմական ուժերի շարժը Արցախով՝ շարունակվում է. Տիգրան Աբրահամյան
«Վա՞խը, անճարությո՞ւնը, տգիտությո՞ւնը, թե՞ արվող զիջումները գիտակցված և ի սկզբանե պլանավորված էին»։
Աղբյուր` Panorama.am
10:06
Մարտակերտի զորամասերից մեկի հավաքակայանից փոխանցվել է նախնական 2 զինծառայողի մասունք. ԱԻՊԾ
Երեկ Արցախի հարավային թևում Ներքին գործերի նախարարության ԱԻ պետական ծառայության փրկարար ջոկատների որոնողական աշխատանքները դարձյալ արդյունք չեն...
Աղբյուր` Panorama.am
10:00
Հակոբ Ճաղարյան. ՔԱԿ հաղորդագրությանը կամաչեմ որակում տալ, չեմ հավատում
Նիկոլ Փաշինյանի՝ ավիացիայի հարցով նախկին խորհրդական Հակոբ Ճաղարյանն անդրադարձել է Քաղավիացիայի կոմիտեի հաղորդագրությանն այն մասին, թե ինչպես է...
Աղբյուր` Panorama.am
09:53
Հրդեհ «Կոշ» քրեակատարողական հիմնարկում
Ճգնաժամային կառավարման ազգային կենտրոն մարտի 5-ին, ժամը 07:30-ին ահազանգ է ստացվել, որ Արագածոտնի մարզի «Կոշ» քրեակատարողական...
Աղբյուր` Panorama.am
09:46
ՏԿԵՆ. Վայոց Ձորի ու Սյունիքի որոշ հատվածներում ձյուն է տեղում
Մարտի 5-ին՝ ժամը 09։30-ի դրությամբ‚ Ճամբարակի, Եղեգնաձորի, Սիսիանի, Գորիսի, Կապանի, Մեղրիի տարածաշրջաններում և Տիգրանաշենի ոլորաններում...
Աղբյուր` Panorama.am
09:40
«Հրապարակ». Նիկոլ Փաշինյանը չի՞ վստահում ԱԱԾ-ին
«Հրապարակ» թերթը գրում է. «Ազգային անվտանգության ծառայությունը հանրային քննարկման է դրել նախագիծ, որով առաջարկվում է պետական...
Աղբյուր` Panorama.am
09:38
«Իրավունք». Մարտի 1-ին կայացած հանրահավաքին Լարա Ահարոնյանը բազմաթիվ մարդկանց է բերել հրապարակ
«Իրավունք» թերթը գրում է. «Մեզ հասած լուրերի համաձայն՝ Նիկոլի կինը՝ Աննա Հակոբյանը, հանդիպում է ունեցել «Կանանց...
Աղբյուր` Panorama.am
09:36
«Հրապարակ». Հիմա էլ որոշել են դատական համակարգը քանդել
«Հրապարակ» թերթը գրում է. «Խորհրդարանական մեծամասնությունը երեկ տապալեց վճռաբեկ դատարանի դատավորի թեկնածուների ընտրությունը:...
Աղբյուր` Panorama.am
09:34
«Հրապարակ». Քոչարյանը հաստատել է. շարժման վարչապետի թեկնածուին հենց ինքն է առաջարկել
«Հրապարակ» թերթը գրում է. «Երեկ Ռոբերտ Քոչարյանը, խտրականություն դնելով հայ և ռուս լրագրողների միջև, ասուլիս է տվել՝...
Աղբյուր` Panorama.am
09:32
«Ժողովուրդ». Փոխմարզպետերի պաշտոնում նշանակված զինվորականները հրաժարվում են պաշտոնից և կանգնում Գլխավոր շտաբի կողքին
«Ժողովուրդ» թերթը գրում է. «Իշխանությունները դեռ 44-օրյա պատերազմից առաջ փոխմարզպետների հաստիքը ավելացրին ևս մեկով։ Նոր...
Աղբյուր` Panorama.am
09:30
«Ժողովուրդ». Վարչապետը չի վստահում նաև այս ԱԱԾ տնօրենին
«Ժողովուրդ» թերթը գրում է. «ՀՀ վարչապետի աշխատակազմը նոր նախագիծ է դրել հանրային քննարկման, որով առաջարկում են Պետական...
Աղբյուր` Panorama.am
09:28
«Իրավունք». Նիկոլը սաստել է Հայկ Սարգսյանին, որպեսզի վերջինս հնարավորինս քիչ զվարճանքներին տրվի
«Իրավունք» թերթը գրում է. «Վերջին շրջանում ասեկոսեներ են շրջանառվում, որ իմքայլական պատգամավոր Հայկ Սարգսյանը, որը հանրության...
Աղբյուր` Panorama.am
09:26
«Հրապարակ». Ծառուկյան-Փաշինյան հանդիպումը չի կայացել
«Հրապարակ» թերթը գրում է. «ԲՀԿ-ում երեկ լարված ու սպասողական տրամադ- րություններ էին։ Պատգամավորները, մամուլից և «Իմ...
Աղբյուր` Panorama.am
09:24
«Ժողովուրդ». Ոստիկանության աշխատակիցները պարգևատրվել են երկու անգամ
«Ժողովուրդ» թերթը գրում է. ««Ժողովուրդ» օրաթերթին տեղեկություններ էին հասել, որ ոստիկանության աշխատակիցները...
Աղբյուր` Panorama.am
09:22
«Հրապարակ». Փաշինյանն ու իր թիմը «երես չունեն», որ Արցախ մեկնեն. Արցախում իրենց, մեղմ ասած, չեն սպասում
«Հրապարակ» թերթը գրում է. «Պատերազմից 4 ամիս անց իշխանական վերնախավից շատ քչերն են Արցախ ոտք դրել։ Ինքը՝ վարչապետ Նիկոլ...
Աղբյուր` Panorama.am
09:18
Մեր ժողովրդի զավակները պետք է նույն և մեկ հրապարակում հավաքվեն. Արամ Առաջին
Երևանի  երկու տարբեր հրապարակներում հավաքված նույն ժողովրդի զավակների միջև անհրաժեշտ է փոխադարձ հասկացողության և վստահության կամուրջներ...
Աղբյուր` Panorama.am
09:12
Գերմանիայի Բունդեսթագում կազմակերպված քննարկմանը Արման Թաթոյանը բարձրացրել է ռազմագերիների անհապաղ վերադարձի հարցը
ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպանի ֆեյսբուքյան պաշտոնական էջում հրապարակված լուրում ասվում է. «Գերմանիայի Բունդեսթագում այսօր...
Աղբյուր` Panorama.am
09:06
Այսօրվա հոսանքազրկումների մասին
Հայաստանի էլեկտրական ցանցեր» ընկերությունը տեղեկացնում է, որ մարտի 5-ին պլանային նորոգման աշխատանքներ իրականացնելու նպատակով...
Աղբյուր` Panorama.am
09:00
Ադրբեջանը որքան բարելավվի և առավելություն ապահովի, այնքան ավելի ռիսկային են դառնալու սահմանային միջադեպերը. Տիգրան Աբրահամյան
«Հենակետ» վերլուծական կենտրոնի ղեկավար Տիգրան Աբրահամյանը գրում է. «Սյունիքի սահմանակից հատվածում ադրբեջանցիների...
Աղբյուր` Panorama.am

Տեսանյութեր

Ապահով և ծաղկած Հայաստան ունենալու համար՝ փետրվարի 20-ին հավաքվում ենք Ազատության հրապարակում. Մանկավարժ
15:15 16/02/2021

Ապահով և ծաղկած Հայաստան ունենալու համար՝ փետրվարի 20-ին հավաքվում ենք Ազատության հրապարակում. Մանկավարժ

Հետևեք մեզ և ծանոթացեք թարմ լուրերին!

Ամենից շատ կարդացված նյութեր

{"core.blocks.header.spell_message1":"\u0546\u0577\u057e\u0561\u056e \u057d\u056d\u0561\u056c\u0568` ","core.blocks.header.spell_message2":"\u0548\u0582\u0572\u0561\u0580\u056f\u0565\u055e\u056c \u0570\u0561\u0572\u0578\u0580\u0564\u0561\u0563\u0580\u0578\u0582\u0569\u0575\u0578\u0582\u0576 \u057d\u056d\u0561\u056c\u056b \u0574\u0561\u057d\u056b\u0576:"}