Հասարակություն 14:27 31/10/2020 Հայաստան

Շրջակա միջավայրը՝ պատերազմի «չհրապարակված զոհ»

Պատերազմական գործողություններից որքանո՞վ է տուժում բնությունը, ինչպիսի՞ էկոլոգիական աղետներ կարող են առաջանալ և ինչպիսի՞ աղետների առջև են կանգնել պատերազմի թոհ ու բոհով անցած երկրները։ Այս հարցերի շուրջ «Panorama.am»-ը զրուցել է բնապահպանական տեղեկատվության փորձագետ, էկոլոգ Գալուստ Նանյանի հետ։

«Սովորաբար պատերազմների դեպքում միայն մարդկային (զինվորական և խաղաղ բնակիչների) կորուստների, սոցիալական, ֆինանսական, գույքային, ավերված բնակավայրերի հաշվարկներ են արվում, բայց այս համատեքստում շրջակա միջավայրը հաճախ մնացել և մնում է պատերազմի  «չհրապարակված  զոհը»։ Մինչդեռ աղտոտվում  ու թունավորում են գետերը, լճերը, ջրհորները,  հատվում ու այրվում են անտառները, հողի բերի շետերը, ոչնչանում՝ կենդանական, բուսական աշխարհը։ Իսկ հետագայում նաև ոչ ճիշտ կառավարումն ու էկո-խնդիրների անտեսումը զգալի վնասների (շատ դեպքերում անդառնալի) պատճառ  են դառնում»,- ասոմ է փորձագետը՝ ներկայացնելով միջազգային փորձից օրինակներ։

Գալուստ Նանյանի փոխանցմամբ՝ առաջին վառ օրինակը ամերիկա-վիետնամական պատերազմն է եղել, որը համաշխարհային պատմության մեջ գրանցվել է որպես «վիետնամական բնապահպանական պատերազմ»։ Այդ ժամանակ հսկական վնաս է հասցվել  երկրի բնական ռեսուսներին, ջրային ու հողային, անտառային ռեսուրսներին, գյուղատնտեսությանը, ցանքսերին և պլանտացիաններին, որոնք ընդգրկել են միլիոնավոր հեկտարներ: 

«Հարավ-արևելյան Ասիայի այդ երկրում միլիոնավոր հեկտարներով ջունգլիներ ու բնական անտառներ են այրվել՝  վիետնամցի պարտիզաններին հայտնաբերելու, չեզոքացնելու ու ոչնչացնելու նպատակով։ Քիմիկական նյութերի կիրառման արդյունքում լրջորեն փոխվել է Վիետնամի էկոլոգիական հավասարակշռությունը։ Արդյունքում, ամբողջությամբ ոչնչացվել են մանգլենի անտառները (500 հազ. հա), ջունգլիների 60 տոկոսը (մոտ 1 մլն հա), հովտային անտառների 30 տոկոսը (ավելի քան 100 հազար հա): Ախտահարված շրջաններում թռչունների 150 տեսակներից մնացել են 18-ը, գրեթե ամբողջությամբ վերացել են երկկենցաղները, իսկ ձկների դեպքում տեղի է ունեցել  կազմի փոփոխություն, խախտվել է հողի միկրոկենսաբանական կազմը։ Պատերազմական գործողությունների արդյունքում ՝ բնապահպանական էական վնաս են կրել նաև Աղֆանստանը, Պակիստանը, Սիրիան, Լիբիան»,- նշում է փորձագետը:

Առհասարակ  կարող ենք մի փաստ արձանագրել, որ յուրաքանչյուր պատերազմ իր հեթին վնասներ է բերում նաև բնության երեք  տարրերին՝ հողին, ջրին ու մթնոլորտին: Պարզ է մի բան, որ երկրագնդի յուրաքնաչյուր թեժ կետում, որտեղ պատերազմներ, զինված հարձակումներ են տեղի ունենում ՝  պատճառներից մեկը, եթե ոչ հիմնականը, բնական ռեսուրսներն են։

«Դեռևս անցյալ տարի միջազգային կառույցներից մեկը գիտնականների օգնությամբ կազմել է  2018-2019 թվականների համաշխարհային զեկույցը, համաձայն որի՝ վերջին 60 տարինների ընթացքում  բոլոր ներքին բախումների և պատերազմների առնվազը 40 տոկոսը կապված է եղել բնական ռեսուրսների յուրացման և շահագործման  հետ։ Այն է՝ ջուրը, նավթը, անտառային շերտերը, ադամանդը, ոսկին և  այլն»,- խոսելով նաև երկրների բնապահպանական նկրտումներից ասում է Գալուստ Նանյանը:

Ինչ վերաբերում է արցախա-ադրբեջանական պատերազմին, ապա բանախոսը դժվարանում է  պատասխանել՝ հնարավոր էկոլոգիական աղետների մասին հարցին, քանի դեռ պատերազմն ավարտված չէ և ուսումնասիրություններ չկան արված։ Սակայն, ծանր տեխնիկաների, հրթիռների, հատկապես՝ ֆորսֆորային զենքի կիրառումն, ըստ նրա, չեն կարող ծանր հետք չթողնել հայկական լեռնաշխարհի բուսական ու կենդանական աշխարհի վրա։



Աղբյուր` Panorama.am
Share |
Տեքստում սխալ կամ վրիպակ նկատելու դեպքում, ուղարկեք խմբագրին հաղորդագրություն` նշելով տվյալ սխալը, այնուհետև սեղմելով Ctrl-Enter:

Լրահոս

21:35
Երանի թե Հայրենիքի տարածքի վրա սրտներս նույնքան ցավեր, որքան սեփական գառաժի. Արմեն Աշոտյան
ՀՀԿ փախնախագահ Արմեն Աշոտյանը գրում է. «Մենք, 20 սանտիմետրով ցանկապատը աջ-ձախ տանելու համար հարևանի հետ տարիներով չխոսացող ժողովուրդս,...
Աղբյուր` Panorama.am
21:12
Բեքարյանը դիմել է վարչապետի աշխատակազմի, ԱԳՆ-ի և Անվտանգության խորհրդի աշխատակիցներին
Վերլուծաբան Կարեն Բեքարյանը ֆեյսբուքի իր էջում գրում է. «ՈՒՇԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ Վարչապետի աշխատակազմի, ԱԳՆ-ի և Անվտանգության խորհրդի...
Աղբյուր` Panorama.am
21:06
Ադրբեջանը հայտարարել է, որ պատրաստ է փոխանակել գերիներին բոլորը բոլորի դիմաց սկզբունքով
Ադրբեջանը հաստատեց իր մտադրությունը Հայաստանի հետ գերիների փոխանակում իրականացնել բոլորը բոլորի դիմաց սկզբունքով: ՏԱՍՍ-ի փոխանցմամբ, այդ մասին...
Աղբյուր` Panorama.am
21:00
Խուդինյանը Փաշինյանի առանձնակի դաժան և ծառայամիտ սպասարկուներից է. «Դեժավյու»
Դեժավյու տելեգրամյան էջը հայտնում է. «Նիկոլի Փաշինյանի առանձնակի դաժան և ծառայամիտ սպասարկուներից՝ Երևան քաղաքի ոստիկանության...
Աղբյուր` Panorama.am
20:51
Արայիկ Հարությունյանն ընդունել է ՀՀ պաշտպանության նախարար Վաղարշակ Հարությունյանին
Արցախի Հանրապետության նախագահ Արայիկ Հարությունյանը դեկտեմբերի 1-ին ընդունել է ՀՀ պաշտպանության նորանշանակ նախարար Վաղարշակ Հարությունյանին: Այս...
Աղբյուր` Panorama.am
20:44
Այն հողերը, որոնք կյանքի գնով պատրաստ էինք պահել, մի ստորագրությամբ Փաշինյանը նվեր տվեց թշնամուն․ ՀՅԴ անդամ
ՀՅԴ ԵՄ անդամներով, մեր ընկերներով բոլորս  մեկնել ենք առաջնագիծ, եղել ենք ամենաթեժ կետերից մեկում՝ Մատաղիսում, հետո Եղնիկներում։ Այս մասին...
Աղբյուր` Panorama.am
20:29
Թալինում ձյուն է տեղում, իսկ Արագածոտնի և Լոռու մարզերի որոշ հատվածնեում մառախուղ է
Արտակարգ իրավիճակների նախարարությունը տեղեկացնում է, որ ՀՀ տարածքում ավտոճանապարհներն անցանելի են։ «Գեղարքունիքի մարզի...
Աղբյուր` Panorama.am
20:19
Մենք շահագրգռված ենք հնարավորինս շուտ լուծել այս խնդիրը․ Լավրովը՝ ռազմագերիների փոխանակման մասին
Ղարաբաղում ռազմագերիների և սպանվածների մարմինների փոխանակման միտումնավոր հետաձգում չկա։ Այս մասին հայտնել է ՌԴ ԱԳ նախարար Սերգեյ Լավրովը,...
Աղբյուր` Panorama.am
20:11
Ինչպես են Լեռնային Ղարաբաղում տեղակայվում ռուս խաղաղապահները
Ռուսաստանի Պաշտպանության նախարարությունը տրամադրել է քարտեզներ, որոնք ցույց են տալիս, թե որտեղ են տեղակայվելու խաղաղապահները Լեռնային...
Աղբյուր` Panorama.am
20:05
Ընդունելության քննությունների ցանկում փոփոխություններ կլինեն
Կառավարությունը հաստատել է ՀՀ բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների բակալավրի ու անընդհատ և ինտեգրացված կրթական ծրագրերով 2021/2022...
Աղբյուր` Panorama.am
19:57
Անի Սամսոնյանը ռազմագերիների հարցով դիմել է ԵԱՀԿ ԽՎ երրորդ հանձնաժողովի նախագահողին
ԱԺ «Լուսավոր Հայաստան» խմբակցության անդամ Անի Սամսոնյանը ֆեյսբուքյան էջում գրել է․ «Որպես ԵԱՀԿ Խորհրդարանական վեհաժողովի...
Աղբյուր` Panorama.am
19:51
Խորհրդարանական լսումներ՝ քննարկելու համար երկրում ստեղծված իրավիճակից ելքերը
«Լուսավոր Հայաստան» խմբակցությունը տեղեկացնում է, որ նախաձեռնել է խորհրդարանական լսումներ՝ քննարկելու համար երկրում ստեղծված...
Աղբյուր` Panorama.am
19:43
Պուտինի նախագահությամբ տեղի կունենա ՀԱՊԿ ՀԱԽ նստաշրջանը
2020 թվականի դեկտեմբերի 2-ին Վլադիմիր Պուտինի նախագահությամբ տեղի կունենա Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպության Հավաքական...
Աղբյուր` Panorama.am
19:35
Ծովագյուղ-Շորժա-Վարդենիս ճանապարհին մեքենան ընկել է ձորակը. 22-ամյա ուղևորը մահացել է
Նոյեմբերի 30-ին, ժամը 12.00-ի սահմաններում, Ծովագյուղ-Շորժա-Վարդենիս ճանապարհի 1.3-րդ կմ-ին «Օպել Աստրա» մակնիշի ավտոմեքենան դուրս է...
Աղբյուր` Panorama.am
19:28
Կայացել է ՀԱՊԿ անդամ պետությունների պաշտպանության նախարարների խորհրդի հերթական նիստը
Դեկտեմբերի 1-ին տեսակոնֆերանսի ձևաչափով  կայացել է ՀԱՊԿ անդամ պետությունների պաշտպանության նախարարների խորհրդի հերթական նիստը, որին...
Աղբյուր` Panorama.am
19:21
Արցախի կառավարությունը կոմունալ ծառայությունների փոխհատուցման աջակցություն է տրամադրում
Արցախի Հանրապետության էկոնոմիկայի և արտադրական ենթակառուցվածքների նախարարությունը տեղեկացնում է, որ  կառավարությունը Արցախի Հանրապետության...
Աղբյուր` Panorama.am
19:15
Նորա Մարտիրոսյանի «Երբ որ քամին հանդարտվի» ֆիլմն արժանացել է հատուկ մրցանակի
Երեք շաբաթ ֆիլմերն առցանց եղանակով ներկայացնելուց հետո, հայտարարվել են 26-րդ CINEMANIA-ի հաղթողների ցանկը: Այս մասին տեղեկացնում  է...
Աղբյուր` Panorama.am
19:07
Հումանիտար օգնություն է ուղարկվել պատերազմից տուժած Արցախի բնակչությանը
Ռուս-հայկական մարդասիրական արձագանքման կենտրոնի նախաձեռնությամբ այսօր հումանիտար օգնություն է ուղարկվել պատերազմից տուժած Արցախի բնակչությանը:...
Աղբյուր` Panorama.am
18:45
Լոնդոնում կվերսկսվի Տոկիոյի օլիմպիական խաղերի բռնցքամարտի Եվրոպայի ընտրական վարկանիշային մրցաշարը
Տոկիոյի օլիմպիական խաղերի բռնցքամարտի Եվրոպայի ընտրական՝ վարկանիշային մրցաշարը կվերսկսվի 2021թ․ ապրիլին՝ կրկին Լոնդոնում: Այս մասին հայտնում է...
Աղբյուր` Panorama.am
18:33
Իրանը Հայաստանին մոտենում է որպես հին բարեկամի և «անվտանգ պատուհանի». Իրանի դեսպան
ՀՀ գլխավոր դատախազ Արթուր Դավթյանը դեկտեմբերի 1-ին ընդունել է Հայաստանի Հանրապետությունում Իրանի Իսլամական Հանրապետության արտակարգ և լիազոր...
Աղբյուր` Panorama.am
18:27
Հայաստանի կառավարությունն անհրաժեշտ մակարդակով չկազմակերպեց Ղարաբաղի պաշտպանությունը. Կոնստանտին Զատուլին
Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիության և միգրացիայի հարցերով Պետդումայի հատուկ ներկայացուցիչ, ԱՊՀ գործերով, եվրասիական ինտեգրման հանձնաժողովի...
Աղբյուր` Panorama.am
18:20
Վրաստանի խոշոր քաղաքներում բողոքում են սահմանափակումների դեմ
Վրաստանում մեծանում է այն մարդկանց թիվը, ովքեր համաձայն չեն նոյեմբերի 28-ին ներդրված տնտեսական գործունեության սահմանափակումներին: ...
Աղբյուր` Panorama.am
18:14
Ոստիկանները ուժ գործադրելով բերման են ենթարկում բողոքի ակցիա իրականացնող քաղաքացիներին
18։55 ՀՅԴ երիտասարդների միության ներկայացուցիչ Քրիստինե Վարդանյանը Կառավարության շենքի մոտ ամփոփելով այսօրվա իրականացրած անհնազանդության...
Աղբյուր` Panorama.am
18:09
Ըմբշամարտի Աշխարհի գավաթի խաղարկությանը Հայաստանը 9 մասնակից կունենա
Դեկտեմբերի 12-18-ը Բելգրադում (Սերբիա)  կայանալու է ըմբշամարտի Աշխարհի  գավաթի խաղարկությունը, որին Հայաստանի հունահռոմեական ոճի...
Աղբյուր` Panorama.am
18:02
ՎՏԲ-Հայաստան Բանկը երկարաձգում է «Շահավետ ներդրում» ակցիան
ՎՏԲ-Հայաստան Բանկը երկարաձգում է «Շահավետ ներդրում»  ավանդային ակցիան: Մինչև սույն թվականի դեկտեմբերի 30-ը ձևակերպելով...
Աղբյուր` Panorama.am
17:44
Այսպես կոչված նախկիններից ամենամեծ կարիերան Նիկոլ Փաշինյանն է արել. Վանեցյան
ՀՀ Ազգային անվտանգության ծառայության  նախկին տնօրեն, «Հայրենիք» կուսակցության նախագահ Արթուր Վանեցյանը ФАН-ին տված...
Աղբյուր` Panorama.am
17:40
1989 թ. դեկտեմբերի 1-ի որոշումից մնացած ինտեգրման գործընթացին նոյեմբերի 9-ին վերջ դրեց Նիկոլ Փաշինյանը
«1989 թվականի դեկտեմբերի 1-ի որոշումից մնացել էր միայն ինտեգրման գործընթացը, որին վերջ տրվեց նոյեմբերի 9-ին՝  պետական դրոշի օրվա...
Աղբյուր` Panorama.am
17:34
Կապանում սահմանազատման աշխատանքներ չեն իրականացվում. համայնքապետարանը հերքում է իմքայլականի խոսքը
Կապանի համայնքապետարանը հերքում է ԱԺ «Իմ Քայլը» խմբակցության պատգամավոր Կարեն Համբարձումյանի հայտարարությունը, թե իբր հայաստանյան և...
Աղբյուր` Panorama.am
17:27
«Սարուխանյան Կարեն, հեռացիր»
Այսօր մի քանի քաղաքացիներ բողոքի ակցիա անցկացրեցին ԱԺ «Իմ քայլը» խմբակցության պատգամավոր Կարեն Սարուխանյանի՝ Գյումրիի տան դիմաց՝...
Աղբյուր` Panorama.am

Տեսանյութեր

Շուշին մի հատ դժբախտ, դժգույն քաղաք էր, մեզ պե՞տք էր Շուշին. Փաշինյան
16:30 16/11/2020

Շուշին մի հատ դժբախտ, դժգույն քաղաք էր, մեզ պե՞տք էր Շուշին. Փաշինյան

Հետևեք մեզ և ծանոթացեք թարմ լուրերին!

Ամենից շատ կարդացված նյութեր

{"core.blocks.header.spell_message1":"\u0546\u0577\u057e\u0561\u056e \u057d\u056d\u0561\u056c\u0568` ","core.blocks.header.spell_message2":"\u0548\u0582\u0572\u0561\u0580\u056f\u0565\u055e\u056c \u0570\u0561\u0572\u0578\u0580\u0564\u0561\u0563\u0580\u0578\u0582\u0569\u0575\u0578\u0582\u0576 \u057d\u056d\u0561\u056c\u056b \u0574\u0561\u057d\u056b\u0576:"}