Հասարակություն 16:53 14/11/2015 Հայաստան

Մուսալեռցի Այնթափյան. Կանայք, երեխաներն ու ծերերը պարտության դեպքում խեղդամահ էին լինելու Միջերկրական ծովում

Մուսա լեռան հերոսամարտի 100-ամյակի  առթիվ  Հայոց ազգագրության և ազատագրական պայքարի պատմության թանգարանի «Մուսա լեռան հերոսամարտի և մուսալեռցիների ազգագրության թանգարան» մասնաճյուղում բացվեց նոր ցուցադրություն՝ «Մուսա լեռան հերոսամարտը» խորագրով: Առաջին անգամ ցուցադրվում են նյութեր՝ արխիային փաստաթղթեր, լուսանկարներ, որոնք  ավելի ամբողջական պատկերացում են տալիս հերոսամարտի մասին: Լրագրողների հետ զրույցում ասաց Հայոց ազգագրության և ազատագրական պայքարի պատմության թանգարանի գիտական գծով տնօրեն Սվետլանա Պողոսյանը:

Նոր ցուցադրության հիմնական նպատակն է հանրությանը ներկայացնել մուսալեռցիների հերոսական պայքարը, հավերժացնել հերոսամարտում զոհված մուսալեռցիների հիշատակը և սերունդներին դաստիարակել Մուսա լեռան հերոսների ոգով:  Ցուցահանդեսը ներկայացվել է դիզայներական նոր լուծումներով՝ Մուսա լեռան և ծովեզերքի եռաչափ անիմացիայով:

Ս.Պողոսյանն ասաց, որ իրենց ունեցած նյութերի փոքր մասն է ներկայացված ցուցահանդեսում: Մյուս ցուցանմուշները, ըստ նրա, կներկայացվեն այլ ցուցահանդեսների ժամանակ:

Մուսա լեռան հերոսամարտի 100-ամյակին նվիրված միջոցառումներին մասնակցելու համար Ֆրանսիայից Հայաստան էր ժամանել մուսալեռցի Թոմ Այնթափյանը. «Տատս մանրամասն պատմել է Մուսա լեռան վրա անցկացրած օրերի, հերոսական սխրանքի մասին: Մերոնք ֆրանսաիական «ԳԻՇԵՆ» ռազմանավի ծովակալ Բրիսոնին ուղղված նամակում խնդրում են կանանց, երեխաներին ու ծերերին տեղափոխել ապահով վայր, իսկ իրենց զենք տրամադրել՝ լեռը պաշտպանելու համար: Երբ լուրն հասնում է ծովակալ  Լուի Դարտիժ դյու Ֆուրնեին, նա զգում է վտանգն ու որոշում է կայացնում տեղափոխել լեռան վրա  գտնվող բոլոր մուսալեռցիներին:  Նա իր անձնական պատասխանատվությամբ որոշեց տեղափոխել հայ ժողովրդին:

Տատս պատմում էր, որ  մարտերից մեկը շատ թեժ էր: Կանայք, երեխաներն ու ծերերը բարձունքից իջել էին Միջերկրական ծովի ափ, պարտության պարագայում խեղդամահ պետք է լինեին: Սակայն վերջին պահին իրենց տեղեկացնում են, որ թշնամին հետ է քաշվել»: 

Թոմ Այնթափյանը նաև պատմեց, որ Ֆրանսիայի հարավ-արևմտյան շրջաններից մեկում գտել են ծովակալ  Դյու Ֆուրնեի  գերեզմանը. «Գիտեի, որ նա ժառանգներ չունի: Մենք գտանք նրա գերեզմանը, որը մամռակալած էր, երկար տարիներ լքված: 2010 թվականին մեծ միջոցառում արեցինք՝ ի նշան հայ ժողովրդի երախտագիտության»:

ՄՈՒՍԱ ԼԵՌԱՆ ՀԵՐՈՍԱՄԱՐՏ 1915 թ. (armeniansgenocide.am)

Սվեդիայի (Սուեդիա) հայերի ինքնապաշտպանական կռիվները Մուսա լեռան վրա (Հալեպի նահանգի Անտիոք գավառում՝ Սվեդիա գյուղաքաղաքի մոտ): Լեռան շուրջը կային 6 հայկական գյուղեր՝ Քեբուսիե, Վագըֆ, Խդրբեկ, Յողունօլուք, Հաջի Հաբիբլի, Բիթիաս, որոնց բնակիչներն (ավելի քան 6 հազար) զբաղվում էին երկրագործությամբ, շերամապահությամբ, մեղվաբուծությամբ, ունեին իրենց դպրոցները, եկեղեցիները: Գյուղախմբի հայությունը կղզիացած էր և գրեթե կապ չուներ մյուս հայաբնակ շրջանների հետ :

1915 թ. գարնանը թուրքական իշխանությունները սկսեցին Արևմտյան Հայաստանի և կայսրության մյուս շրջանների հայ բնակչության տեղահանությունն ու բնաջնջումը: Սվեդիայի հայերին շուտով հայտնի դարձավ, որ սկսվել է հարևան գավառների հայության տեղահանությունը: Հուլիսի 29-ին Յողունօլուքում տեղի ունեցավ 6 հայկական գյուղերի ներկայացուցիչների խորհրդակցություն, որտեղ որոշեցին դիմել ինքնապաշտպանության և այն կազմակերպել Մուսա լեռան վրա: Դժբախտաբար բոլորը չէ, որ ենթարկվեցից որոշմանը: Մի խումբ հոգևորականներ և ունևորներ փորձում էին համոզել, թե փրկությունը միայն հպատակության մեջ է: Բայց հուլիսի 30-ին հայերին հրամայվեց թողնել իրենց բնակավայրերն ու գաղթել: Բնակիչների մի մասը ենթարկվեց թուրքերի հրամանին և բռնեց գաղթի ճանապարհը (նրանց մեծ մասը զոհվեց), մնացածը՝ մոտ 5 հազար հոգի զենքի դիմեց, բարձրացավ Մուսա լեռը, որը վերածվեց ռազմական ճամբարի: Ստեղծվեց հատուկ զինվորական մարմին՝ Ե. Յաղուբյանի ղեկավարությամբ: Կարևոր դեր էին կատարում նաև Պետրոս Տմլաքյանը, Պետրոս Թութագլյանը, Տիգրան Անդրեասյանը և ուրիշներ: Լեռ բարձրացողների մեծ մասը կանայք ու երեխաներ էին, որոնց համար շտապ խփվեցին վրաններ, շինվեցին հյուղակներ ու խրճիթներ: Հատուկ  ուշադրություն դարձվեց դիրքերի ու պատնեշների կառուցմանը: Ռազմիկները ընդամենը 600-ն էին՝ սահմանափակ թվով զենքով ու փամփուշտներով: Լեռան պաշտպանությունը բաժանվեց 4 շրջանի, որտեղ ամրացան մարտական ջոկատները: Օգոստոսի 7-ին թշնամին սկսեց իր առաջին հարձակումը, բայց հանդիպեց համառ դիմադրության և 6-ժամյա մարտերից հետո, կորուստներ տալով, նահանջեց դեպի ելման դիրքերը: Օգոստոսի 10-ին թշնամին նորից հարձակվեց 5 հազարանոց զորքով՝ թնդանոթների ուղեկցությամբ:

Դրությունը բավականին ծանր էր, բայց հայ մարտիկները, համառ մարտեր մղելով, 12-ժամյա ճակատամարտից հետո հետ մղեցին թշնամուն՝ պատճառելով նրան ծանր կորուստներ: Մարտերում աչքի ընկան մարտիկներ Հակոբ Ղարագյոզյանը, Սարգիս Գապաղյանը և ուրիշներ: Օգոստոսի 19-ին թշնամին ձեռնարկեց ավելի խոշոր հարձակում 9 հազարանոց կանոնավոր խմբով ու հրոսակախմբերով: Մարտերը շարունակվեցի 2 օր անընդմեջ: Թուրքերը մի քանի կետերում ճեղքեցին հայերի պաշտպանության գիծը, բայց հաջողության չհասան, տալով մեծ կորուստներ (ավելի քան 1000 սպանված)՝ նահանջեցին: Հայերն այս անգամ վերցրին բավականաչափ ռազմավար: Չկարողանալով կոտրել մուսալեռցիների դիմադրությունը՝ թուրքերը միառժամանակ հրաժարվեցին նոր հարձակումից և որոշեցին լեռը պաշարելով սովամահ անել հայերին: Նրանք այդտեղ կենտրոնացրին 15 հազար զորք: Մուսալեռցիների դրությունը խիստ ծանրացավ: Վերջանում էին պարենն ու ռազմամթերքը: Պետք էր օգնության դիմել: Ինքնապաշտպանության ղեկավարները հույս ունեին օգնություն ստանալ ծովից, ուր կարող էին երևալ դաշնակիցների մարտանավերը: Որպես ազդանշան լեռան ծովահայաց եզրին բարձրացվեցին սավաններից պատրաստված 2 դրոշակներ, որոնց վրա նկարված էին կարմիր խաչեր և գրված «քրիստոնյաները վտանգի մեջ են»: Դրանց շուրջը վառվում էին խարույկներ՝ անցնող նավերի ուշադրությունը գրավելու համար: Բացի այդ, դաշնակիցների մարտանավ նկատելու դեպքում պաշտպաններից մեկը (Մովսես Գըրքյան) պետք է լողար դեպի նավը և իր հետ տաներ նախօրոք պատրաստված թիթեղե տուփի մեջ դրված հատուկ դիմում-աղերսագիր(անգլ.): Սակայն երկար ժամանակ հորիզոնում մարտանավ չէր երևում, իսկ թուրքերը բազմիցս դիմում էին հայերին՝ անձնատուր լինելու առաջարկով: Մուսալեռցիները վճռականորեն մերժեցին նրանց բոլոր վերջնագրերը և, պահելով իրենց դիրքերը, շարունակեցին փրկության նոր ուղիներ որոնել: Մի քանի մարդ ուղարկվեցի Հալեպ ու Ալեքսանդրետ՝ դաշնակիցների հետ կապվելու հույսով, սակայն՝ ապարդյուն: Վերջապես սեպտեմբերի 5-ին ծովում երևաց «Կիշեն» ֆրանսիական ռազմանավը, որը մակույկ ուղարկեց ափ և վերցրեց ժամապահներին: Իմանալով հայերի դրության մասին ռազմանավի հրամանատարությունը հրաման արձակեց հրետակոծել թուրքական դիրքերը և հեռացավ հայերին օգնություն հասցնելու խոստումով:

Սեպտեմբերի 9-ին թուրքական բանակի հրամանատարությունը հայերից պահանջեց անձնատուր լինել՝ հակառակ դեպքում սպառնում էր անցնել հարձակման և բոլորին կոտորել: Մուսալեռցիները դեռ չէին հասցրել պատասխանել, երբ թնդացին թուրքական հրանոթները և սկսվեց մի նոր արյունալի գոտեմարտ: Մուսալեռցիներն անցան հակահարձակման և ջախջախիչ հարված տվին թուրքական առաջապահ զորքերին, իսկ մնացածները խուճապահար նահանջեցին: Սեպտեմբերի 10-ին երևացին ֆրանսիական 2 ռազմանավեր և սկսեցին գնդակոծել թուրքական դիրքերը: Ապա հայերին տեղեկացվեց, որ ֆրանսիական կառավարությունը որոշել է նրանց փոխադրել Պորտ Սաիդ: Սեպտեմբերի 13-15-ը հերոս պաշտպանները (շուրջ 4 հազար մարդ) փոխադրվեցին ֆրանս. «Ժաննա դ՛Արկ» ու այլ նավեր ու շարժվեցին Պորտ Սաիդ , ուր նրանց օգնության հասան եգիպտահայերը:

Մուսա լեռան հերոսամարտը  հայ ազգային-ազատագրական շարժման փայլուն դրվագներից է: Հերոսամարտն իր գեղարվեստական արտացոլումն է գտել Ֆ. Վերֆելի «Մուսա լեռան 40 օրը» վեպում, որը թարգմանվել է շատ լեզուներով: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո շատ մուսալեռցիներ, ներգաղթելով Հայաստան, հիմնեցին Մուսալեռ ավանը (Էջմիածնի շրջանում), որտեղ հուշարձան է կանգնեցված ի պատիվ Մուսա լեռան պաշտպանների:

 



Աղբյուր` Panorama.am
Share |

Լրահոս

22:06
Ալիևին Արցախն ու Հայաստանը, իսկ հայերին` Նիկոլն ու լափամանը. Խաչիկ Գալստյան
«Հայրենիք» կուսակցության անդամ Խաչիկ Գալստյանը գրում է. «Դե ինչ, Ալիևը բացահայտեց իր «յոլդաշ» Նիկոլի հետ...
Աղբյուր` Panorama.am
21:07
Ողբերգական վթար Երևան-Սևան ավտոճանապարհին
Կոտայքի մարզային փրկարարական վարչության ճգնաժամային կառավարման կենտրոն հուլիսի 20-ին, ժամը 16:59-ին ահազանգ է ստացվել, որ Երևան-Սևան...
Աղբյուր` Panorama.am
20:44
Սուրենյանց. Սա Նիկոլ Փաշինյանի մակարդակով համաձայնեցված PR ակցիա է, որի նպատակը Հայաստանի ինտեգրումը չէ
Քաղաքագետ Սուրեն Սուրենյանցը, անդրադառնալով Արամ Սարգսյանի, Տիգրան Խզմալյանի, Արման Բաբաջանյանի կուսակցությունների նախաձեռնությանը, գրում է....
Աղբյուր` Panorama.am
20:29
Ոստիկանությունը մանրամասներ է հրապարակել Կապանում տեղի ունեցած պայթյունից
Հուլիսի 20-ին՝ ժամը 18.45-ին, ՆԳՆ ոստիկանություն ահազանգ է ստացվել, որ Կապան քաղաքի հրաձգարանի հարակից տարածքում դի կա: ՆԳՆ...
Աղբյուր` Panorama.am
20:25
Եզակի վիրահատություն Հայաստանում․ 20 շաբաթական հղիի յուրաքանչյուր կրծքից հեռացվել է շուրջ 10 կգ գոյացություն
20-ամյա հղի կինը դիմել է Ուռուցքաբանության ազգային կենտրոն ողնաշարի շրջանում սուր ցավերով՝ պայմանավորված կրծքագեղձերի արագ ու անբնական աճով՝...
Աղբյուր` Panorama.am
20:09
Փաստաբանն ահազանգում է. Աբովյանի ոստիկանապետն է կրակահերթ արձակել
Armlur-ը գրում է. «Փաստաբան Րաֆֆի Ասլանյանը ուշագրավ մանրամասներ է հայտնում ոստիկանության պաշտոնյաների միջադեպի գործով։ Ըստ փաստաբանի`...
Աղբյուր` Panorama.am
19:56
Պայթյուն՝ Կապանում գտնվող, ՀՀ ՊՆ-ին պատկանող հրաձգարանում. կա զոհ
Այսօր՝ հուլիսի 20-ին, ողբեգական դեպք է տեղի ունեցել Սյունիքի մարզում: Shamshyan.com-ի փոխանցմամբ, ժամը 19:00-ի սահմաններում ՀՀ Ներքին...
Աղբյուր` Panorama.am
19:34
Կուբանում խոշոր վթար է տեղի ունեցել, կան զոհեր ու վիրավորներ
Կուբանում բախվել են հինգ մեքենաներ, ինչի հետևանքով երեք մարդ զոհվել է։ «Ռիա Նովոստի» գործակալության փոխանցմամբ, ևս մեկ մարդ տուժել...
Աղբյուր` Panorama.am
19:03
Ալիև. Համաձայնագիրը 80-90 տոկոսով համաձայնեցված է
«Արտաքին գործերի նախարարի՝ ինձ ներկայացրած տեղեկատվության համաձայն, խաղաղության համաձայնագրի տեքստը 80-90 տոկոսով համաձայնեցված...
Աղբյուր` Panorama.am
18:03
Օկուպացված Շուշիում Ալիևը մեղադրանքներ է հնչեցրել հայկական Սփյուռքի հասցեին
Ադրբեջանական զինված ուժերի կողմից օկուպացրած Շուշիում Ադրբեջանը մեդիաֆորում է անցկացնում։ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևն առիթը բաց չի թողել...
Աղբյուր` Panorama.am
17:41
Կրիմինալ այսպիսի բում Հայաստանում մի քանի տասնամյակ չի եղել. Սուրենյանց
«Ճակատագրի հեգնանքով Արտակարգ իրավիճակների նախարարությունը լուծարվեց հենց Նիկոլ Փաշինյանի իշխանության տարիներին: Այդ անունով...
Աղբյուր` Panorama.am
17:29
Եղեգիսում ամեն օր երեկո «սպասում» են արջերին
Վայոց ձորի բնակավայրեր արջերն սկսել են  հաճախակի այցել։ Եղեգիս բնակավայրի վարչական ղեկավար Աշոտ Հարությունյանը Panorama.am-ին պատմեց, թե...
Աղբյուր` Panorama.am
17:23
Ատելության հողի վրա 2-րդ հարձակումն է եղել Երուսաղեմում գործող հայկական բիզնեսի վրա. Պատգամավորի ահազանգը
«Վերջին մեկ շաբաթվա ընթացքում ատելության հողի վրա 2-րդ հարձակումն է եղել Երուսաղեմում գործող հայկական բիզնեսի վրա: Ծայրահեղականը պղպեղի...
Աղբյուր` Panorama.am
17:04
Ադրբեջանցիները մշակում են Վազաշենի հարյուրավոր հեկտար հողերը. Ոսկան Սարգսյան
2017թ. հունվարի 1-ի դրությամբ  887 բնակիչ ունեցող Իջեւանի տարածաշրջանի սահմանամերձ Վազաշեն գյուղն ընդհանուր առմամբ 1650 հեկտար...
Աղբյուր` Panorama.am
16:37
«Իմնեմնիմի»-ի այսօրվա հյուրը ֆերմեր Հարություն Մնացականյանն է
«Իմնեմնիմի» փոդքասթի այսօրվա՝  116 թողարկման հերթապահներն են հասարակական-քաղաքական գործիչ Էդգար Ղազարյանը և բժիշկ Գևորգ...
Աղբյուր` Panorama.am
16:28
Գառնիի ոստիկանապետին ծեծել են, Աբովյանի ոստիկանապետին մեքենայով 20 մետր քարշ տվել. Armlur
Armlur.am-ին հայտնի է դարձել, որ երկու օր առաջ միջադեպ է եղել Կոտայքի մարզում։ Իրավապահները ահազանգ են ստացել, որ Չարենցավանում խնջույքի ժամամակ...
Աղբյուր` Panorama.am
16:21
Մ 6 միջպետական ճանապարհի վերանորոգման աշխատանքները երկու շաբաթ էլ կշարունակվեն
Մ 6 միջպետական ճանապարհի վնասված 28 հատվածներից 27-ում ավարտվել է հողի լիցքի տեղադրումը և մեկնարկել են խճապատման աշխատանքները, որոնք...
Աղբյուր` Panorama.am
15:56
Հայաստանն իր զորակցությունն է հայտնում Կիպրոսին
Այսօր Հայաստանն իր զորակցությունն է հայտնում Կիպրոսի Հանրապետությանը մշտապես ու հետևողականորեն նեցուկ լինելով և աջակցելով Կիպրոսին՝ Կիպրոսի...
Աղբյուր` Panorama.am
15:37
Սամվել Շահրամանյանը շնորհակալություն է հայտնել արցախահայության իրավունքները պաշտպանող փաստաբաններին
Արցախցի փաստաբան Ռոման Երիցյանը գրում է. «Արցախի Հանրապետության նախագահն այցելել է մեր գրասենյակ։ Արցախցիների իրավունքների...
Աղբյուր` Panorama.am
15:18
Վաղաժամ դադարել է Գյումրու ավագանու ՔՊ խմբակցության 5 անդամի լիազորությունը
Վաղաժամ դադարել է Գյումրու ավագանու «Քաղաքացիական պայմանագիր» խմբակցության  5 անդամի լիազորությունը։ Ինչպես տեղեկացնում է...
Աղբյուր` Panorama.am
14:42
Թևանյան. Մհեր Գրիգորյանը՝ Նիկոլ Փաշինյանի հաստիքային դահիճ
Հայաստանը փոքրանում է, բանկային եկամուտները մեծանում են.
Աղբյուր` Panorama.am
14:39
Ադրբեջանի կողմից օկուպացրած Քարվաճառում երեք մարդ է տուժել ականի պայթյունից
Ադրբեջանի զինված ուժերի կողմից օկուպացված Արցախի Քարվաճառի շրջանում երեք երեք ադրբեջանցիներ պայթել են ականների վրա։ Ադրբեջանական ԶԼՄ-ների...
Աղբյուր` Panorama.am
14:19
200 հարցաքննություն. Ինչ է հայտնի Թրամփի վրա զինված հարձակում կատարած անձի մասին
Ավելի քան 200 հարցաքննությունների, ինտերնետում ու հեռախոսում որոնումների արդյունքնում մանրամասներ են պարզվել ԱՄՆ նախկին նախագահ Դոնալդ Թրամփի...
Աղբյուր` Panorama.am
13:56
Ի՞նչ ազդեցություն է թողնում Hamster Kombat խաղը երեխաների վրա. Մասնագետի կարծիքը
Hamster Kombat խաղն առաջացնում է կախվածություն, նեղացնում է մարդու հետաքրքրությունների շրջանակը, նվազեցնում է աշատունակությունը և առաջացնում...
Աղբյուր` Panorama.am
13:52
Արսեն Զախարյանը ժամանակ է ստանում խաղադաշտում՝ չարդարացնելով վստահությունը. Իգոր Կորնեև
«Իսկապես հուսով եմ, որ Արսեն Զախարյանը կսկսի արդյունքներ ցույց տալ նոր մրցաշրջանում։ Առայժմ նա խաղաժամանակ է ստանում՝ չարդարացնելով...
Աղբյուր` Panorama.am
13:32
Անհայտ ծագման ջուրը հոսում է Աթոյան փողոցով, վնասված է նաև կոյուղագիծը․ Ահազանգ
«Երբ քաղաքային «իշխանությունը» տեղում չէ, բնությունն էլ կարող է մեղավոր կարգվել. ինչպես ժողովուրդն է ասում «Արտը խախուտ...
Աղբյուր` Panorama.am
13:22
Ադրբեջանի կողմից օկուպացված Շուշիում գլոբալ մեդիա ֆորում է անցկացվում
Օտարերկրյա լրատվամիջոցների ներկայացուցիչների ինքնաթիռը արդեն մեկնել է Վարանդայի միջազգային օդանավակայան։
Աղբյուր` Panorama.am
13:12
Քննարկվել է «Ազգային փոքրամասնությունների մասին» օրենքի նախագիծը
Տեղի է ունեցել Մարդու իրավունքների պաշտպանին առընթեր ազգային փոքրամասնություններին պատկանող անձանց իրավունքների պաշտպանության և խթանման հարցերով...
Աղբյուր` Panorama.am
12:58
«Լկտիությունը նայեք, կանգնում, ասում է՝ սուտ է»․ Աբրահամ Գասպարյան
«Եսային ձեռքերը կորցրեց, ոտքերն այդ վիճակում, իմը դեռ ոչինչ, գլուխս էին ծակել, փակվեց, կողերս էին ջարդել, կուղղվի։ Վարչապետի աթոռը...
Աղբյուր` Panorama.am
12:50
Ինչո՞ւ է Արկտիկան ավելի տաք, քան Անտարկտիդան
Կան մի քանի պատճառներ այս տարօրինակ երևույթը բացատրելու համար:
Աղբյուր` Panorama.am

Տեսանյութեր

Երևանը խեղվում է. Հաղթանակ Շահումյան
11:56 20/07/2024

Երևանը խեղվում է. Հաղթանակ Շահումյան

Հետևեք մեզ և ծանոթացեք թարմ լուրերին!

Ամենից շատ կարդացված նյութեր

{"core.blocks.header.spell_message1":"\u0546\u0577\u057e\u0561\u056e \u057d\u056d\u0561\u056c\u0568` ","core.blocks.header.spell_message2":"\u0548\u0582\u0572\u0561\u0580\u056f\u0565\u055e\u056c \u0570\u0561\u0572\u0578\u0580\u0564\u0561\u0563\u0580\u0578\u0582\u0569\u0575\u0578\u0582\u0576 \u057d\u056d\u0561\u056c\u056b \u0574\u0561\u057d\u056b\u0576:"}