Կրթություն, գիտություն 10:27 03/11/2021 Հայաստան

Երբ հապաղում և թերանում է գիտությունը, հայկական խաղողի սորտերի բնօրրան նշվում է Ադրբեջանը

Հեղինակ` Լալա Տեր-Ղազարյան

Խաղողագործության ու գինեգործության բնօրրան, վայրի խաղողն առաջիններից մեկը տնայնացրած Հայաստանում ավանդաբար աճող խաղողի շատ սորտեր (ՀՀ-ում մեկ տեսակի խաղող է աճում՝ Vitis Vinifera subsp. vinifera) տվյալների եվրոպական բազայում վերագրվել էին Ադրբեջանին։

Խորհրդային Միության փլուզումից հետո գիտության՝ մեղմ ասած ոչ բարվոք վիճակի հետևանքով Արենի, Վարդաբույր, Մսխալի և այլ տեսակի խաղողների սորտերի համար ծագման երկիր նշված է եղել Ադրբեջանը։ Մինչ Հայաստանում տոտալ անգործություն էր, ադրբեջանցի մի ամպելոգրաֆ ակտիվ գործի էր անցել ու այս սորտերը ներկայացրել որպես ադրբեջանական։

Հայաստանում վերջին տարիներին առաջին անգամ ՀՀ Գիտության կոմիտեի և Գերմանիայի կրթության և հետազոտությունների դաշնային նախարարության համաֆինանսավորմամբ հայ-գերմանական ծրագրի շրջանակում իրականացվելում է խաղողի գենետիկական ռեսուրսների համապարփակ և լայնածավալ ուսումնասիրություն գենոմային մակարդակում, որի նպատակն էր խաղողի հայկական տեսակների սորտերի գենետիկական անձնագրավորումը և փաստագրումը, տվյալների ներառումը  եվրոպական տվյալների բազա և դրանց սելեկցիոն ներուժի բացահայտումը։

«Մինչ մեր համատեղ նախագիծը, եվրոպական տվյալների բազայում  պահպանվում էին հայկական շուրջ 120 սորտեր։ Համատեղ նախագծի ավարտին և հետագա շարունակական աշխատանքների արդյունքում այժմ եվրոպական տվյալների բազայում ամփոփված են 348 սորտեր։ Այդ ուսումնասիրությունը  թույլ տվեց խաղողի գենոմի մասին ֆունդամենտալ գիտելիքներն ընդլայնել ու կիրառական դարձնել, միաժամանակ ստացված արդյունքների հիման վրա եվրոպական տվյալների բազայում հայկական սորտերի ծագման երկիր արդեն նշվում է  Հայաստանը։ Այն աշխարհի մեգաբազաներից մեկն է և ունի մեծ թվով այցելուներ։ Մենք խնդիր ունեինք ցույց տալու, որ ուսումնասիրված սորտերի գենետիկական բազմազանությունը բնորոշ է հենց Հայաստանին ու գենետիկական որևէ փոխկապակցվածություն չունի կողքի երկրների կենսաբազմազանության հետ»,-Panorama.am-ի հետ զրույցում մանրամասնում է Մոլեկուլային կենսաբանության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող, Բույսերի գենոմիկայի խմբի ղեկավար Քրիստինե Մարգարյանը։

Հայաստանցի գիտաշխատողն ասում է՝ դժվար պայքար է եղել։ Երբ սկսել են ուսումնասիրությունները, որևէ գիտական բազա՝ խաղողի հայկական սորտերի գենետիկայի հետ կապված, առկա չի եղել, բացառությամբ իրենց իսկ կողմից իրականացված մի քանի անհատական պիլոտային նախագծերի։

«Հիմա շուրջ 1300 գենոտիպեր ենք ուսումնասիրել ֆրագմենտային սեկվենավորման մեթոդով, գենոմի սեգմենտավորում ենք իրականացրել, շուրջ 200 նմուշի ամբողջական գենոմի սեկվենավորումն էլ վերջերս է ավարտվել։ Արդեն ավարտել ենք բոլոր նմուշների ծնողական ձևերի վերլուծությունը, որը հարավորություն է տվել հասկանալու թե «անհայտ» շատ սորտերից որոնք են հիբրիդային ձևեր, իսկ որոնք տեղածին սորտեր։ Յուրաքանչյուր նոր հայտաբերված սորտի համար աշխատել են օրերով, համադրելով առկա գրականության բոլոր տվյալները, սորտի մորֆոլոգիական նկարագիրը և այլն»,-աշխատանքի ընթացքի մասին պատմում է գիտնականը։


Լուսանկարում՝ Քրիստինե Մարգարյանը, Գագիկ Մելյանը, գերմանացի հետազոտող Էրիկա Մաուլը։

Քրիստինե Մարգարյանը ծիծաղով է հիշում գերմանացի գործընկերոջ կարծիքն իր մասին՝ «Գիտնական լինելու համար դու շատ պատրիոտ ես»։ Միայն երկարատև տարիների աշխատանքի արդյունքնում է հնարավոր դարձել օգտվել գերմանացի գործընկեր ինստիտուտի կողմից կառավարվող տվյալների բազայից, ինչն էլ օգնել է հայտնաբերել բազմաթիվ տեղածին, վտանգված և կորսված սորտեր։

Տարիների աշխատանքի, կուտակած գիտելիքների և փորձի շնորհիվ է, որ Ք․ Մարգարյանն այժմ համագործակցում է եվրոպական և ոչ եվրոպական մի շարք երկրների ոլորտի լավագույն մասնագետներիի հետ։

«Կար ժամանակ, երբ ես այդ գիտնականների մասին կարող էի միայն հոդվածներ կարդալ և երազել որևէ գիտաժողովում հանդիպելու մասին, հիմա նրանք ինձ իրենց լիիրավ գործընկերն են համարում»,-խոստովանում է նա։

Ք․ Մարգարյանը պատմում է, որ 2021թ-ը գիտական առումով հաջող տարի էր իրենց համար։ ՀՀ ԳԱԱ Մոլեկուլային Կենսաբանության ինստիտուտը ընդգրկվել է խաղողի գենոմի ուսումնասիրման ամենամասշտաբային նախագծերից մեկում, որն իրականացվում է Չինաստանի ֆինանսավորմամբ։ Հենց այդ նախագծի շնորհիվ է, որ հայկական սորտերի ամբողջական գենոմներն արդեն սեկվենավորված են և գտնվում են վերլուծության փուլում։ Մինչ այդ խաղողի ամբողջական գենոմի ուսումնասիրման առումով Հայաստանում ոչինչ արված չի եղել։

«Յուրաքանչյուր սորտի կամ վայրի խաղողի ամբողջական վերծանված գենոմը  բաց գիրք է, որը պետք է կարդալ, փնտրել և գտնել այն խնդիրների լուծումը, որն ունի հետազոտողը, իսկ ահա գեները քեզ շատ հուշումներ կտան․․․։ Շատ հետաքրքիր են հատկապես վայրի խաղողի ուսումնասիրման արդյունքները, որոնք էլ լուրջ նախադրյալներ են ստեղծել հայ-գերմանական հաջորդ համատեղ նախագծի համար՝ միտված ռեզիստենտ սելեկցիային։ Սա այն ուղին է, որը մեզ թույլ կտա խաղողի սեփական գենետիկական ռեսուրսների կիրառմամբ անցում կատարել դեպի կանաչ կայուն խաղողագործություն։ Չնայած սովետական տարիների ակտիվ սելեկցիոն աշխատանքներին, սորտերի ռեզիստենտության առումով սելեկցիա չի իրականացվել։ Մենք նպատակ ունենք վերսկսել սելեկցիայի ավանդույթները՝ նորագույն տեխնոլոգիաների և մոլեկուլային-գենետիկական ժամանակակից մեթոդների համադրմամբ՝ գերմանացի գործընկերների աջակցությամբ։ Նրանք կիրականացնեն ծրագրի մասնակիցների վերապատրաստումներ ինչպես ՀՀ-ում, այնպես էլ Գերմանիայում»,-մանրամասնում է Քրիստինե Մարգարյանը։

2022 թ-ին Գերմանիայի կրթության և հետազոտությունների դաշնային նախարարության ֆինանսավորմամբ Մոլեկուլային կենսաբանության ինստիտուտին պատկանող տարածքում կհիմնադրվի խաղողի հայկական տեղածին սորտերի կոլեկցիոն այգի՝ միջազգային բոլոր ստանդարտների համապատասխան։ Կտնկվեն անձնագրավորված վիրուսազերծ սորտեր, պատվաստված ֆիլոքսերակայուն արմատակալների վրա։ Այգին կունենա բացառապես գիտակրթական նշանակություն, միաժամանակ միտված ՀՀ խաղողի գենետիկական ռեսուրսների պահպանմանը։

«Այս բոլոր նախագծերը իրականություն դարձան, քանի որ իմ լավ գործընկեր և ավագ ընկեր, իր գործի բացառիկ նվիրյալ Գագիկ Մելյանը, 2015թ-ից սկսել էր հավաքագրել ՀՀ բոլոր խաղողագործական շրջաններից դեռևս առկա գենետիկական ռեսուրսները և վերատնկել բույսերը Խաղողի ազգային կոլեկցիոն այգում։ Այգին հիմնադրվել է Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպության կողմից։ Ցավոք, արդեն մեկ տարի Գագիկ Մելյանը մեզ հետ չէ, սակայն նրա կատարած աշխատանքը պարտավոր ենք գնահատել և շարունակել»,-ասում է Մարգարյանը։

2016 թ-ից է սկսվել նաև ՄԿԻ և ՀՀ Խաղողագործության և գինեգործության հիմնադրամի հետ համագործակցությունը։ Հիմնադրամն այժմ տնօրինում է ազգային կոլեկցիոն այգին և գիտական ուսումնասիրությունների արդյունքները տրամադրվում են հիմնադրամին։ Այն փաստացի միակ պետական կառույցն է, որ կապող օղակ է հանդիսանում գիտության և մասնավոր սեկտորի միջև, կոնկրետ այս ոլորտում։

Գիտաշխատողը նշում է՝ բարեբախտաբար տարեցտարի թեպետ դանդաղ տեմպերով, բայց ավելանում է հետաքրքրությունը գիտության նկատմամբ, ինչպես գինեգործական ընկերությունների, այնպես էլ խոշոր ֆերմերային տնտեսությունների մոտ։ Սա միանշանակ դրական դինամիկա է, որի զարգացմանը ակտիվ պետք է մասնակցեն ինչպես գիտնականները, այնպես էլ մասնավոր/բիզնես սեկտորը։



Մոլեկուլային կենսաբանության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատողը վստահ է՝ հզոր տնտեսություն ունենալու ամենագլխավոր նախադրյալը թերևս հզոր ու զարգացած գիտություն ունենալն է։

«Ուզում եմ հավատալ, որ մի օր «գիտահեն տնտեսություն»-ը ուղղակի գեղեցիկ բառակապակցությունից կդառնա իրականություն նաև մեր երկրում»,-ասում է Քրիստինե Մարգարյանը։



Աղբյուր` Panorama.am
Share |
Տեքստում սխալ կամ վրիպակ նկատելու դեպքում, ուղարկեք խմբագրին հաղորդագրություն` նշելով տվյալ սխալը, այնուհետև սեղմելով Ctrl-Enter:

Լրահոս

21:47
«Կենսաբանական մահ» ախտորոշմամբ «Արմենիա» բժշկական կենտրոն է տեղափոխվել 5-ամյա երեխա
SHAMSHYAN.com-ի տեղեկություններով՝ ՀՀ Քննչական կոմիտեի Երևան քաղաքի քննչական վարչության Աջափնյակ և Դավթաշեն վարչական շրջանների քննչական բաժնում...
Աղբյուր` Panorama.am
21:09
ՀՀ ԱԳՆ-ն երկխոսության կոչ է անում
Մերձավոր Արևելքում հետագա առճակատումից խուսափելու համար ՀՀ ԱԳՆ-ն երկխոսության կոչ է անում։ Այդ մասին X–ի միկրոբլոգում գրառում է արել ՀՀ...
Աղբյուր` Panorama.am
21:04
Կայացել են ցուցադրական գումարտակային մարտավարական զորավարժություններ
ՀՀ պաշտպանության նախարարությունից հայտնում են, որ  կայացել են ցուցադրական գումարտակային մարտավարական զորավարժություններ։...
Աղբյուր` Panorama.am
19:36
Էլմիրա Կարապետյանը դարձել է Ռիո դե Ժանեյրոյի միջազգային մրցաշարի հաղթող
Հայաստանի հրաձգության հավաքականի անդամ Էլմիրա Կարապետյանը դարձել է Ռիո դե Ժանեյրոյի միջազգային մրցաշարի հաղթող: «Արմենպրես»-ի...
Աղբյուր` Panorama.am
19:18
Միակողմանի, հակասահմանադրական զիջումները թշնամուն հնարավորություն են տալու օղակի մեջ առնել Հայաստանը. Գառնիկ Դանիելյան
ԱԺ «Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր Գառնիկ Դանիելյանը գրում է. «Սիրելի հայրենակիցներ, վերջին օրերի իրադարձություններով...
Աղբյուր` Panorama.am
19:01
Իրանը և Իսրայելը ելույթ կունենան ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի նիստում. Աղբյուրը
Իրանն ու Իսրայելը ելույթ կունենան ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի այսօրվա հրատապ նիստում, որը նվիրված է Թեհրանի վրա հարձակմանը։ Այդ մասին «ՌԻԱ...
Աղբյուր` Panorama.am
18:45
Ջերմաստիճանի տատանումներ առաջիկա մի քանի օրերի ընթացքում
ՇՄՆ Հիդրոօդերևութաբանության և մոնիթորինգի կենտրոնից հայտնում են «Երևան քաղաքում`  Ապրիլի 14-ի կեսօրից հետո, 15-ին սպասվում է...
Աղբյուր` Panorama.am
17:23
Իսրայելի ստրատեգիական հովանավորն ԱՄՆ-ն, Իրանին պատասխան հարված չի հասցրել. Ստեփան Դանիելյան
Քաղաքագետ Ստեփան Դանիեյանը գրում է. «Վերջին ժամանակներում երկու նշանային իրադարձություն է տեղի ունեցել, ինչը հեռու գնացող հետևանքներ է...
Աղբյուր` Panorama.am
15:55
CNN. Իսրայելը կպատասխանի Իրանի հարձակմանը
Իսրայելը մտադիր է պատասխանել Իրանի հարձակմանը, պատասխանի մասշտաբները ճշտվում են։ ՏԱՍՍ-ը հայտնում է, որ այդ մասին հայտնում է CNN-ը՝ հղում անելով...
Աղբյուր` Panorama.am
15:32
Արսեն Զախարյանը խոսել է իր հայ լինելու մասին
Իսպանական «Ռեալ Սոսիեդադի» և Ռուսաստանի հավաքականի 20-ամյա կիսապաշտպան Արսեն Զախարյանը հարցազրույւց է տվել Mundo Deportivo-ի...
Աղբյուր` Panorama.am
13:57
ՆԱՏՕ-ն դատապարտում է Իրանի գործողությունները
ՆԱՏՕ-ն դատապարտում է Իրանի հարձակումն Իսրայելի վրա և զսպվածության կոչ է անում։ Այդ մասին հայտնում է Agence France-Presse (AFP)՝ հղում անելով...
Աղբյուր` Panorama.am
13:45
Մոսկվան կոչ է անում Իրանին և Իսրայելին
Մոսկվան կոչ է անում զսպվածություն ցուցաբերել Մերձավոր Արևելքում հակամարտող կողմերին և մտահոգություն է հայտնում տարածաշրջանում հերթական վտանգավոր...
Աղբյուր` Panorama.am
12:59
Թուրքիայի առևտրի կենտրոնում զինված բախում է տեղի ունեցել
Թուրքիայի Բուրսա քաղաքի առևտրի կենտրոնում զինված բախում է տեղի ունեցել երկրի հյուսիս-արևմուտքում, կա վիրավոր։ «ՌԻԱ նովոստի»,-ն գրում...
Աղբյուր` Panorama.am
12:43
Իրանցիները շատ հստակ գիտակցում են, որ Մերձավոր Արևելքում հասկանում են միայն ուժի լեզուն. Վարդան Ոսկանյան
«Ամփոփելով անցած գիշերվա իրանական վրիժառության պատասխան գործողությունը, պետք է նշել, որ հարվածի բնույթը եղել է սահմանափակ՝ ոչ թե պատերազմ...
Աղբյուր` Panorama.am
12:02
Վրաերթի էենթարկվածը հիվանդանոցի ճանապարհին մահացել է
Ապրիլի 13-ին, մահվան ելքով վրաերթ է տեղի ունեցել Երևանում։ Ժամը 21:50-ի սահմաններում Երևանի բնակիչ 22-ամյա Նահապետ Հ.-ն Արշակունյաց պողոտայի և...
Աղբյուր` Panorama.am
11:57
Իրանը հայտարարել է Իսրայելի դեմ գործողության ավարտի մասին
Իրանն ավարտել է Իսրայելի դեմ իր գործողությունը, սակայն անհրաժեշտության դեպքում պատրաստ է հետագա գործողությունների։ Այս մասին հայտարարել է Իրանի...
Աղբյուր` Panorama.am
11:44
Բենիամին Նեթանյահուն հայտարարել է Իրանի օդային հարձակումը հետ մղելու մասին
Իսրայելի վարչապետ Բենիամին Նեթանյահուն հայտարարել է Իրանի օդային հարձակումը հետ մղելու մասին՝ խոստանալով, որ երկիրը և Իսրայելի ժողովուրդը...
Աղբյուր` Panorama.am
11:10
Ո՞վ կմտածեր, որ Իրանը, Իսրայելն ու ԱՄՆ-ն կարող են պայմանավորվել. Հրանտ Մելիք-Շահնազարյան
Քաղաքագետ Հրանտ Մելիք-Շահնազարյանը գրում է. «Ո՞վ կմտածեր, որ Իրանը, Իսրայելն ու ԱՄՆ-ն կարող են պայմանավորվել ու այսքան սիրուն...
Աղբյուր` Panorama.am
10:44
Մենք ապահով ենք, հայկական թաղամասում ամեն ինչ հանգիստ է. Երուսաղեմի թեմի հոգևորական
«Երուսաղեմ, Հայկական թաղամաս: Մենք ապահով ենք։ Զոհեր և վիրավորներ չունենք։ Ամեն ինչ հանգիստ է»,- գրել է Հայ Առաքելական եկեղեցու...
Աղբյուր` Panorama.am
10:43
Իսրայելի հայ համայնքը զոհեր ու վիրավորներ չունի.Արտյոմ Չերնամորյան
«Նաիրի» Պետախ–Տիկվայի իսրայելահայերի միության նախագահ, «Իսրայելահայեր» պարբերականի հիմնադիր Արտյոմ Չերնամորյանը...
Աղբյուր` Panorama.am
09:51
Սա մերձավորարևելյան դիմակայության նոր փուլ է. Արա Պողոսյան
Քաղաքագետ Արա Պողոսյանը գրում է. «Իրանական հարյուրավոր հրթիռներ և անօդաչու թռչող սարքեր Իրաքի և Սիրիայի տարածքով գիշերն ուղղություն են...
Աղբյուր` Panorama.am
09:39
Իրանը հայտարարել է, որ հարձակման բոլոր թիրախները հաջողությամբ խոցվել են
Իրանը հայտարարել է, որ Իսրայելում իր կողմից խոցված բոլոր թիրախները ռազմական թիրախներ են եղել։ «ՌԻԱ նովոսի»-ի հաղորդում է իրանական...
Աղբյուր` Panorama.am
08:17
Ոսկանյան. Իրանական վրիժառության գործողության ծավալներն անսպասելի են եղել իսրայելական կողմի համար
«Այս պահի դրությամբ ակնհայտ է, որ իրանական վրիժառության գործողության ծավալներն անսպասելի են եղել իսրայելական կողմի համար»,-գրում է...
Աղբյուր` Panorama.am
08:09
Իրանը 5 ժամ շարունակ Իսրայելի վրա արձակել է տասնյակ ԱԹՍ-ներ, բալիստիկ հրթիռներ
Իրանը հինգ ժամ շարունակ Իսրայելի վրա է արձակել մի քանի տասնյակ անօդաչու թռչող սաքեր, տարբեր տեսակի, այդ թվում 100 բալիստիկ հրթիռներ։ Այս մասին...
Աղբյուր` Panorama.am
00:00
Բայդենի հետ Նաթանյահուի հեռախոսազրույցից հետո Իսրայելը որոշել է չհարվածել Իրանին. The New York Times
The New York Times-ը, վկայակոչելով ամերիկացի պաշտոնյաներին, հայտնում է, որ Իսրայելը որոշել էր հարձակվել Իրանի վրա կիրակի վաղ առավոտյան, սակայն...
Աղբյուր` Panorama.am
23:27
Արաբագետ. Իրանի պատասխանն Իսրայելին լինելու է
«Տարածաշրջանում իրավիճակը գերլարված է։ Ակնկալվում է Իրանի լեգիտիմ ռազմական պատասխանն Իսրայելին՝ ընդդեմ ապրիլի սկզբին Սիրիայում  ԻԻՀ...
Աղբյուր` Panorama.am
23:05
Նարեկ Սամսոնյանի ու Վազգեն Սաղաթելյանի կալանքի դեմ վերաքննիչ բողոք է ներկայացվել
«Իմնեմնիմի» փոդքասթի համահեղինակներ և վարողներ Նարեկ Սամսոնյանի և Վազգեն Սաղաթելյանի կալանքի որոշումները վիճարկվել են Վերաքննիչ...
Աղբյուր` Panorama.am
22:34
«Պատանի երաժիշտների Եվրատեսիլ» մրցույթում Հայաստանը կներկայացնի Հայկ Հեքեքյանը
«Դեպի դասական Եվրատեսիլ» մրցույթում հաղթել է հոբոյահար  Հայկ Հեքեքյանը; Նա կներկայացնի Հայաստանը օգոստոսի 17-ին կայանալիք...
Աղբյուր` Panorama.am
22:04
Ադրբեջանը Կապանի վարչական տարածքներից բռնազավթվել է 2700 հա հողատարածք․ Գևորգ Փարսյան
2022 թվականի սեպտեմբերյան մարտական գործողությունների և Ադրբեջանի ագրեսիայի հետևանքով Կապան համայնքի վարչական տարածքներից օկուպացվել է 2700 հա...
Աղբյուր` Panorama.am

Տեսանյութեր

Սվետլաննա Աճեմյան. Երևանում գտնվող իմ տան դուռը բացվում է սահմանից
16:21 13/04/2024

Սվետլաննա Աճեմյան. Երևանում գտնվող իմ տան դուռը բացվում է սահմանից

Հետևեք մեզ և ծանոթացեք թարմ լուրերին!

Ամենից շատ կարդացված նյութեր

{"core.blocks.header.spell_message1":"\u0546\u0577\u057e\u0561\u056e \u057d\u056d\u0561\u056c\u0568` ","core.blocks.header.spell_message2":"\u0548\u0582\u0572\u0561\u0580\u056f\u0565\u055e\u056c \u0570\u0561\u0572\u0578\u0580\u0564\u0561\u0563\u0580\u0578\u0582\u0569\u0575\u0578\u0582\u0576 \u057d\u056d\u0561\u056c\u056b \u0574\u0561\u057d\u056b\u0576:"}