Կրթություն, գիտություն 11:47 29/01/2024 Հայաստան

Գիտության միջոցների 2.8 անգամ աճն ահավոր զարգացում է, բայց՝ սարսափելի ցածր ֆինանսավորում. Արթուր Իշխանյան

ՀՀ կառավարությունը 2024 թվականի բյուջեով գիտության ոլորտին հատկացրել է 36 մլրդ դրամ։ Արդյո՞ք ֆինանսավորումը բավարար է այս կարևորագույն  ոլրտի զարգացման համար և թիրախայի՞ն է արվում պետական ֆինանսավրումը։ Վերոնշյալ հարցերի պատասխանը ստանալու համար Panorama.am-ը դիմեց ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս-քարտուղար Արթուր Իշխանյանին։

Ա.Իշխանյան-Գիտության դերն այսօր անառարկելի  է մեր կյանքում, առավելապես առանձնապես հաշվի առնելով այն աշխարհաքաղաքական վիճակը, որում մենք մենք գտնվում ենք և այն բոլոր մարտահրավերները, որոնց առաջ կանգնած ենք։ Ակնհայտ է, որ նույնիսկ թռուցիկ հայացք ձգելով բոլոր այն պրոցեսների վրա, որոնք այսօր ընթանում են երկրագնդի տարբեր անկյուններում, պարզ է, որ մարդկությունն այլևս թևակոխել է առավելապես տեխնիկատոխնոլոգիական պայքարի դարաշրջան։ Այդ առումով խիստ կարևոր է, թե որքան է տվյալ պետությունը ֆինանսավորում գիտությունը։

Գոյություն ունի ֆինանսավորման չափման հստակ եղանակ, ցանկացած հանրագիտարանում, կլինի Վիքիպեդիան, թե Բրիտանական հանրագիտարանը, կարելի է տեսնել, որ այդ չափն տրվում է պետության համախառն ներիքին արդյունքից արվող մասնահանման չափով։ Համարվում է, որ անհրաժեշտ նվազագույն չափը, որպեսզի գիտության արդյունքներն ունենան շոշոփելի ազդեցություն մեր կյանքի, տնտեսության, կրթության որակի և այլնի վրա, անհրաժեշտ է ՀՆԱ-ի 1 %-ը։

Եվրամիության միջինը կազմում է 2 %, առավել զարգացած գիտություն ունեցող երկրներում այն 3% և ավել է։ Կան երկրներ, որտեղ 4%-ից ավել է, ինչպես Հարավային Կորեան և Իսրայելը, իսկ Հայաստանում անկախությունից ի վեր՝ մինչև 2020 թվականը ներառյալ այն մշտապես անփոփոխ պահվել է 02-0,25%-ի սահմաններում։ Այսինքը՝ 4 անգամ պակաս, քան պահանջվող նվազագույնը։ Սա սարսափելի ցածր թիվ  է և այս թերֆինանսավորումը բերել է բազմաթիվ բացասական հետևանքների։

Խոսեմ ներկա ֆինանսավորումից։ Ի ուրախություն բոլորիս, վերջին 2-3 տարվա ընթացքում դիտվում է գիտության ֆինանսավորման էական աճ, որը բացարձակ թվերով հետևյալն է, այն 0.23-0.25%-ը, որը կար 2019 կամ 2020 թվականներին, բացարձակ արժեքով կազմում էր մոտավորապես 25 մլն ԱՄՆ դոլարին համարժեք դրամ, այսօրվա թիվը՝ 36 մլրդ դրամը մոտավորապես 70 մլն դոլար է, այսինքը մենք գործ ունենք 2.8 անգամ ֆինանսավորման ավելացման հետ։ Այս ավելացումն իրապես էական է, կիրառելով ինչ-որ տեղ ժողովրդական ժարգոնը, կասեմ, որ ահավոր զարգացում է և աճ է։ 2.8 անգամի ազդեցությունն ավելի քան շոշափելի են։ Դիտվում է ակնհայտ աշխույժություն ոլորտում։ Ակնհայտորեն կասեցվել են մի շարք բացասական երևույթներ, որոնց մասին ես կխոսեմ։

Բայց արդյո՞ք այն բավարար է, նորմալ է։ Պատասխանը, ցավոք սրտի, միարժեք՝ ոչ և հստակ՝ ոչ։ Ինչո՞ւ, որովհետև այդ հավելումը՝ 25 մլն դոլարից թռիչքը 70 մլն դոլարի, որն, իհարկե, ահռելի թտիչք է, ՀՆԱ-ի աճով պայմանավորված, պարզվում է, որ այն ընդամնեը կազմում է նախկին 0.25 %-ից թռիչք 0.35%-ի, իսկ այն նշանակում է, որ, միևնույնն է, այն 3 անագամ պակաս է նվազագույն պահանջվողից։ Համեմատության համար ասեմ, որ մեր արևմտյան հարևանները, գիտության ոլորտին տալիս է, իենց ՀՆԱ-ի 1.2 %-ը։ Այսինքն սա սարսափելի ցածր, աննորմալ ցածր ֆինանսավորում է։ Սա պետք է գիտակցել և իմ անձնական և խորը համոզմամբ, նման ֆինանսավորման պայմաններում խոսել ապագայում որևէ հնարավոր մրցակցության մասին տեղին չէ։

Կրկնում եմ՝ ֆինանսավորումը չափազանց էական է, այն դրական միտումները, որոնք տեսնում ենք՝ բազմաթիվ են։ Այդ ֆինանսավորումն ուղղվել է սարքերի, նյութերի ձեռքբերման, ենթակառուցվածքների արդիականացման, աշխատավարձերի ավելացման, արտասահմանյան առաջատար մասնագետների հրավիրման և այլ նպատակներին, որոնց մասին մենք կերազեինք մի քանի տարի առաջ։ Կա այդ դրականը, բայաց այն առոչինչ է իրական պահանջվածի համեմատ։ Բոլոր դեպքերում, եթե հացի գինը 200 դրամ է, նախկինում դուք ունեք 10 դրամ, այսօր ունեք 50 դրամ՝ այո, լավ է, բայց բավարար չէ։

Panorama.am-Կառավարություրնից ասում են, որ գիտության ոլորտը թիրախային են ֆինանսավորում, այդպե՞ս է արդյոք։

Ա. Իշխանյան-Եթե թիրախային ասելով հասկանում ենք, թե ինչ խնդիրներ պետք է լուծել, ապա պետք է թվարկենք մեր խնդիրները։ Ինչ խնդիրներ ունեինք. 30 տարի շարունակ ընդհանրապես չի ֆինանսավորվել նյուտեխնիկական բազան։ Ավելին, նույնիսկ խորհրդային տարիների վերջին տասնամյակում նույնպես այն չի արվել և բոլոր սարքերն ու սարքավորումներն այլևս արմատապես հնացած էին։ Առավել ևս, եթե մենք հաշվի առնենք, որ վերջին 30-ամյակում գիտական սարքավորումների մեջ առավելապես մտել են համակարգչային տեխնոնլոգիաներն, ապա անհուսալիորեն հնացած էր մեր նյութատեխնիկական բազան։ Առաջին անգամ ես կասեի, իրոք աննախադեպ ներդրում է արվել այդ ուղղությամբ, նախորդ տարի՝ 4.2 մլրդ դրամի կարգի, որը մոտավորապես 10 միլիոն դոլորա է։ Անշուշտ, երբ որ 0 էր՝ սա թռիչք է ահռելի։

Իսկ որքան է այսօր պահանջվում մեր ինստիտուտների վերազինման համար՝ նվազագույնը 200 մլն դոլար։ Անշուշտ երկնից թաված մանանա է թվում այս 10 մլն դոլարը, որը նախորդ 30-ամյակում գումարային այդքան էլ չի եղել, ինչն ահռելի է։ Առաջին՝ նյութատեխնիկական բազայի, գիտական սարքերի արդիականացում,  երկրորդ՝ մենք ոլորտից դիտում էինք աննորմալ արտահոսք և բացասական երևույթներ։

Անկախության շեմին Հայաստանում կար 30 հազար գիտնական, որը մեր 3-4 միլիոն բնակչության պայմաններում 1 մլն-ի հաշվով կազմում էր մոտավորապես 8 հազար գիտնական։ Աշխարհում 1 մլն-ի հաշվով գիտնականների միջին թիվը կազմում է մոտավորապես 3 հազար։ Այսօր մեր 3 մլն բնակչության համար գումարային 3.8 հազար գիտնական կա։ Սա 2.5-3 անգամ պակաս է, քան աշխարհի միջինը։ Մինչդեռ աշխարհի զարգացած երկրներինը 6-8 հազար գիտնականն է։

Հետևաբար՝ մենք այսօր պետք է խոսենք 20 հազար գիտնականից, իսկ ուեննք ընդամենը 3 հազար 800 գիտնական և այդ գիտնականներն հիմնականում ծերացած են՝ ահռելի։ Պատկերացնում եք, որ մեր գիտական արդյունքի մոտ 90 %-ը տալիս են ավագ սերնդի գիտնականները, որոնց միջին տարիքը 70 է։ Այս բացասական երևույթը կանխվել է աշխատավարձերի էական շոշափելի ավելացմամբ՝ այս ֆինանսների հաշվին։ Առաջին անգամ գիտական համայնքն ինչ-որ ապահովություն է սկսել զգալ և այլես կանգնեցվել է գիտնականների թվի անընդմեջ գծային անկումը, բոլոր այս 30 տարիների ընթացքում։ Այն կանխվել է, աշխատավարձերը բարձրացել են, թիրախային արվածն այդ ուղղությամբ շատ էական է։

Ձեռնարկվել են բազմաթիվ քայլեր գիտության մեջ երիտասարդների պահպանման համար, որովհետև մենք ընդհանրապես չունենք միջին տարիքի գիտնականներ, երիտասարդները գալիս էին գիտություն, պաշտպանում էին գիտական աստիճան և մի երկու տարուց հեռանում էին՝ կա՛մ ՏՏ ոլորտ, կա՛մ արտասահման։ Մեր անկախության տարիներին առաջին անգամ է, որ այդ անկումը կասեցվել է այն պատճառով, որ Գիտության կոմիտեն ձեռնարկել է բազմաթիվ նպատակային ծրագրեր ուղղված հենց երիտասարդներին՝ ասպիրանտների աջակցության ծրագիրը և մի շարք այլ։

Մանրամասները՝ կից ներկայացվող ձայնագրությունում։
 



Աղբյուր` Panorama.am
Share |

Հարակից հրապարակումներ`

Տեքստում սխալ կամ վրիպակ նկատելու դեպքում, ուղարկեք խմբագրին հաղորդագրություն` նշելով տվյալ սխալը, այնուհետև սեղմելով Ctrl-Enter:

Լրահոս

23:40
Քաղաքաշինության կոմիտեն ստիպել է քանդել նոր կառուցվող տիպային դպրոցի որոշ մասնաշենքեր
Քաղաքաշինության կոմիտեն հաղորդագրություն է տարածել, որում ասվում է. «Քաղաքաշինության կոմիտեն միջոցներ է ձեռնարկել Գեղարքունիքի մարզի...
Աղբյուր` Panorama.am
22:55
ՀՀ տարածքային ամբողջականության դեմ ուղղված դեպքերով 15 քրեական գործով որևէ անձի նկատմամբ հետապնդում չի իրականացվում
2021-2022թթ․ ՀՀ տարածքային ամբողջականության դեմ ուղղված հանցագործություններ կատարելու համար հարուցվել է շուրջ 15 գործ, որոնցից որևէ մեկով որևէ...
Աղբյուր` Panorama.am
22:32
Չի՛ կարելի քաղաքական շահերի համար հետապնդում նախաձեռնել Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու դեմ. Թաթոյան
ՀՀ նախկին ՄԻՊ Արման Թաթոյանը գրում է. «Հայաստանի իշխանությունը մտել է պետականության ամրության համար խիստ վտանգավոր թեմաների մեջ։...
Աղբյուր` Panorama.am
22:23
Շիրակի թեմի առաջնորդը կհանդիպի երկրում ստեղծված ներկա իրավիճակի հետ չհաշտվող ավագանու անդամների հետ
«Շիրակը հանուն հայրենիքի» նախաձեռնությունը ֆեյսբուքի իր էջում գրում է. «Մայիսի 23-ին, ժամը 15։00-ին, «Շիրակը Հանուն...
Աղբյուր` Panorama.am
22:15
Պայքարող տգիտություն. Ստեփան Դանիելյանը՝ Փաշինյանի հայտարարության մասին
Քաղաքագետ Ստեփան Դանիելյանը «Պայքարող տգիտություն» վերտառությամբ ֆեյսբուքյան գրառման մեջ ասում է. «Հայտնի անձն այսօր ասել...
Աղբյուր` Panorama.am
21:41
Մայիսի 23-ին Բագրատ սրբազանի հանդիպումների ժամանակացույցը
«Տավուշը հանուն հայրենիքի» շարժումը ներկայացրել է Բագրատ սրբազանի մայիսի 23-ի հանդիպումների ժամանակացույցը։ Ժամը 13։00-ին...
Աղբյուր` Panorama.am
21:19
Իշխանական պատգամավորն ԱԺ-ի ամբիոնն օգտագործում է ժողովրդին ու մեզ սպառնալու համար.Սրբազան պայքար
«Սրբազան պայքար» տելեգրամյան ալիքն արձագանքել է ԱԺ ՔՊ-ական պատգամաբոր, գործարար Խաչատուր Սուքիասյանի ՝ ԱԺ-ում ունեցած ելույթին։...
Աղբյուր` Panorama.am
21:18
Քննչական կոմիտեն զբաղվում է քաղաքականությամբ․ Ռուբեն Մելիքյան
Փաստաբան Ռուբեն Մելիքյանը Սուրբ Աննա եկեղեցու բակում ընթացող «Տավուշը՝ հանուն հայրենիքի» շարժման օրվա ամփոփիչ միջոցառմանը հայտնեց և՛...
Աղբյուր` Panorama.am
20:49
Ավինյանն այս պահին «Երևանի ավտոբուս» ՓԲԸ հավաքակայանում է
Երևանի քաղաքապետի մամուլի խոսնակ Հայկ Կոստանյանը տեղեկացնում է․ «Երևանի քաղաքապետ Տիգրան Ավինյանն այս պահին «Երևանի...
Աղբյուր` Panorama.am
20:37
Ծանր են տարել սրբազանի Կիրանցում հայտնվելը, Տավուշում ռեպրեսիաներ են սկսվել․ Գառնիկ Դանիելյան
«Շարժվում ենք առաջ՝ մինչ հաղթական ավարտ»,- Սուրբ Աննա եկեղեցու բակում, ողջունելով ներկաներին, ասաց ԱԺ պատգամավոր Գառնիկ Դանիելյանը։...
Աղբյուր` Panorama.am
20:21
Ինքը պատահականության ծնունդ է, ոչ թե՝ պետականության երաշխավոր․ Բագրատ սրբազանը՝ Փաշինյանին
«Պապ թագավորի պատմությունը բացարձակ աղերս չունի իր հետ։ Ինքն անընդհատ կորցրել է։ Անկախ նրանից,թե ով ինչ վերաբերմունք ունի, Պապ թագավորը...
Աղբյուր` Panorama.am
19:58
Կիրանց գյուղ անցնելու երկու ձև կա, թող իրենք ընտրեն․ Բագրատ սրբազան
Սուրբ Աննա եկեղեցու բակում Բագրատ սրբազանն ամփոփում է  օրը։ Նա տեղեկացրեց, որ այսօր հանդիպում է ունեցել տնտեսագետների, կրթության ոլորտի...
Աղբյուր` Panorama.am
19:37
Եկան «սելֆի» արեցին ու գնացին․ Նոր Արեշ փողոցի բնակիչը կդիմի դատարան
Նոր Արեշի 48-րդ փողոցի բնակիչ Խաչատուր Սարաֆյանը Panorama.am-ին հայտնեց, որ պատրաստվում է դիմել դատարան՝ գույքի վնասի փոխհատուցում ստանալու...
Աղբյուր` Panorama.am
19:14
Չես կարող օգնել, գոնե փորձիր չվնասել․ Արսեն Խառատյանը՝ Փաշինյանին
«Ալիք մեդիա Հայաստան»-ի հիմնադիր Արսեն Խառատյանը գրում է․ «Մի վնասիր` «Do no harm» Մայիսի 22-ին, Ազգային...
Աղբյուր` Panorama.am
19:04
Հասարակական տրանսպորտի ուղեգծերում հնարավոր են չվացուցակի էական խախտումներ
Երևանի քաղաքապետարանից հայտնում են․ «Հասարակական տրանսպորտի վարորդների կողմից ինքնակամ կերպով երթուղիներից դուրս գալու պատճառով (ինչին...
Աղբյուր` Panorama.am
18:57
Զարմանում եմ՝ ինչո՞ւ է այն մերժվել․ Նիկոլ Փաշինյանը՝ Հայ առաքելական եկեղեցին հարկելու առաջարկի մասին
«Մեր խնդիրն է, որ մենք ընդհանուր դրամաշրջանառության մեջ ստվերի տեղ չթողնենք։ Հասկանում ենք, որ Հայ առաքելական եկղեցին ունի...
Աղբյուր` Panorama.am
18:40
Որևէ խթան գոյություն չունի՝ մարդկանց մղելու գերազանցության․ Բագրատ Սրբազան
 Բագրատ Սրբազանը  հանդիպում ունեցավ կրթության ու գիտության ոլորտի մասնագետների հետ։ Սրբազանը նշեց, որ հավաքի կազմակերպման նպատակն...
Աղբյուր` Panorama.am
18:22
Շառլ Ազնավուրի 100-ամյակին նվիրված մշակութային միջոցառում՝ «Վանաձոր» ՔԿՀ-ում
Մայիսի 22-ին ազատազրկված անձանց վերասոցիալականացմանը նպաստող ծրագրերի շրջանակներում ՀՀ ԱՆ «Վանաձոր» քրեակատարողական հիմնարկի...
Աղբյուր` Panorama.am
18:00
Պապ թագավորն այլևս չի սպանվելու, ինչ վեղար էլ ուզում են հագնեն. Նիկոլ Փաշինյան
«Պապ թագավորն այլևս չի սպանվելու։ Ես որպես ՀՀ վարչապետ, երաշխավորում եմ, որ Պապ թագավորը չի սպանվելու, Հայաստանի պետությունը չի սպանվելու,...
Աղբյուր` Panorama.am
17:52
Անիտա Ավետիսյանի ու Դավիթ Հակոբյանի գեղեցիկ պարը
«Մոխրոտի երազներ» սերիաալում թոռնուհի կերպարը մարմնավորող Անիտա Ավետսիյանն ինսթագրամի իր էջում գեղեցիկ պարի տեսանյութ է հրապարակել,...
Աղբյուր` Panorama.am
17:45
«Դիզելի գործով» որոշումը կհրապարակվի մայիսի 29-ին
Դատարանը հեռացավ խորհրդակցական սենյակ
Աղբյուր` Panorama.am
17:32
Ավելի երջանիկ լինել չեմ կարող. Վաչե Թովմասյան
Հումորիստ, դերասան Վաչե Թովմասյանը, որի մասնակցությամբ Anora ֆիլմն ընդգրկվել է Կաննի կինոփառատոնի հիմնական մրցութային ծրագրում, պատմել է իր...
Աղբյուր` Panorama.am
17:28
Սերժ Սարգսյան. Մենք սահմանազատմանն ու սահմանագծմանը դեմ չենք, դեմ ենք մեթոդներին, որոնք այսօր կիրառվում են
«Մենք սահմանազատմանն ու սահմանագծմանը դեմ չենք, դեմ ենք այն մեթոդներին, որոնցով այսօր այդ գործընթացն իրականացվում է։  Կողմ ենք,...
Աղբյուր` Panorama.am
17:27
Արտաշատի նախկին ոստիկանապետն արդարացվել է
4 տարի տևած քննության արդյունքում Արարատի և Վայոց ձորի մարզերի ընդհանուր իրավասության դատարանի Նախագահ, դատավոր՝ Հարություն Պետրոսյանի դատավճռով...
Աղբյուր` Panorama.am
17:13
Կարկուտ, ամպրոպ, քամու ուժգնացում. Ի՞նչ եղանակ է սպասվում առաջիկա օրերին
Երևանում մայիսի 22-ին և 23-ին՝ կեսօրից հետո, 27-ի երեկոյան ժամերին հնարավոր է կարճատև անձրև և ամպրոպ։ Մայիսի 24-26-ին, 27-ի գիշերը ժամանակ առ...
Աղբյուր` Panorama.am
16:57
Ալի Խամենեի. Մեր հանգուցյալ նախագահը շատ զգայուն էր Հայաստանի հետ կապված սահմանային խնդիրների նկատմամբ
«Մեր հանգուցյալ նախագահը շատ զգայուն էր Հայաստանի հետ կապված սահմանային խնդիրների նկատմամբ,  և այդ զգայունությունն ու հոգատարությունը...
Աղբյուր` Panorama.am
16:47
Հայաստանի գահավիժումը կարելի է կասեցնել բացառապես այս իշխանություններին հեռացնելով. Շարմազանով
«Միավորումը պետք է լինի գաղափարական, արժեքային, մենք սատարում ենք նիկոլմիզ դեմ պայքարին և մասնավորապես «Տավուշը հանուն...
Աղբյուր` Panorama.am
16:43
Ալեքսանդր Պետրակովը հրապարակել է Հայաստանի ազգային հավաքական հրավիրված ֆուտբոլիստների ցուցակը
Սլովենիայի և Ղազախստանի հավաքականների հետ ընկերական հանդիպումներին ընդառաջ՝ Հայաստանի ազգային հավաքականի գլխավոր մարզիչ Ալեքսանդր Պետրակովը...
Աղբյուր` Panorama.am
16:31
2024թ. առաջին եռամսյակում ՀՀ պետական բյուջեի եկամուտներն ու ծախսերը թերակատարվել են. «ԼՈԻՅՍ»
«ԼՈՒՅՍ» հիմնադրամը վերլուծել է 2024թ. առաջին եռամսյակում ՀՀ պետական բյուջեի կատարման հաշվետվությունը։ Այսպես՝ •...
Աղբյուր` Panorama.am

Տեսանյութեր

Մենք կսատարենք վարչապետի այն թեկնածուին, որին կառաջարկի Բագրատ Սրբազանը. Սերժ Սարգսյան
22:01 22/05/2024

Մենք կսատարենք վարչապետի այն թեկնածուին, որին կառաջարկի Բագրատ Սրբազանը. Սերժ Սարգսյան

Հետևեք մեզ և ծանոթացեք թարմ լուրերին!

Ամենից շատ կարդացված նյութեր

{"core.blocks.header.spell_message1":"\u0546\u0577\u057e\u0561\u056e \u057d\u056d\u0561\u056c\u0568` ","core.blocks.header.spell_message2":"\u0548\u0582\u0572\u0561\u0580\u056f\u0565\u055e\u056c \u0570\u0561\u0572\u0578\u0580\u0564\u0561\u0563\u0580\u0578\u0582\u0569\u0575\u0578\u0582\u0576 \u057d\u056d\u0561\u056c\u056b \u0574\u0561\u057d\u056b\u0576:"}