Կրթություն, գիտություն 11:47 29/01/2024 Հայաստան

Գիտության միջոցների 2.8 անգամ աճն ահավոր զարգացում է, բայց՝ սարսափելի ցածր ֆինանսավորում. Արթուր Իշխանյան

ՀՀ կառավարությունը 2024 թվականի բյուջեով գիտության ոլորտին հատկացրել է 36 մլրդ դրամ։ Արդյո՞ք ֆինանսավորումը բավարար է այս կարևորագույն  ոլրտի զարգացման համար և թիրախայի՞ն է արվում պետական ֆինանսավրումը։ Վերոնշյալ հարցերի պատասխանը ստանալու համար Panorama.am-ը դիմեց ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս-քարտուղար Արթուր Իշխանյանին։

Ա.Իշխանյան-Գիտության դերն այսօր անառարկելի  է մեր կյանքում, առավելապես առանձնապես հաշվի առնելով այն աշխարհաքաղաքական վիճակը, որում մենք մենք գտնվում ենք և այն բոլոր մարտահրավերները, որոնց առաջ կանգնած ենք։ Ակնհայտ է, որ նույնիսկ թռուցիկ հայացք ձգելով բոլոր այն պրոցեսների վրա, որոնք այսօր ընթանում են երկրագնդի տարբեր անկյուններում, պարզ է, որ մարդկությունն այլևս թևակոխել է առավելապես տեխնիկատոխնոլոգիական պայքարի դարաշրջան։ Այդ առումով խիստ կարևոր է, թե որքան է տվյալ պետությունը ֆինանսավորում գիտությունը։

Գոյություն ունի ֆինանսավորման չափման հստակ եղանակ, ցանկացած հանրագիտարանում, կլինի Վիքիպեդիան, թե Բրիտանական հանրագիտարանը, կարելի է տեսնել, որ այդ չափն տրվում է պետության համախառն ներիքին արդյունքից արվող մասնահանման չափով։ Համարվում է, որ անհրաժեշտ նվազագույն չափը, որպեսզի գիտության արդյունքներն ունենան շոշոփելի ազդեցություն մեր կյանքի, տնտեսության, կրթության որակի և այլնի վրա, անհրաժեշտ է ՀՆԱ-ի 1 %-ը։

Եվրամիության միջինը կազմում է 2 %, առավել զարգացած գիտություն ունեցող երկրներում այն 3% և ավել է։ Կան երկրներ, որտեղ 4%-ից ավել է, ինչպես Հարավային Կորեան և Իսրայելը, իսկ Հայաստանում անկախությունից ի վեր՝ մինչև 2020 թվականը ներառյալ այն մշտապես անփոփոխ պահվել է 02-0,25%-ի սահմաններում։ Այսինքը՝ 4 անգամ պակաս, քան պահանջվող նվազագույնը։ Սա սարսափելի ցածր թիվ  է և այս թերֆինանսավորումը բերել է բազմաթիվ բացասական հետևանքների։

Խոսեմ ներկա ֆինանսավորումից։ Ի ուրախություն բոլորիս, վերջին 2-3 տարվա ընթացքում դիտվում է գիտության ֆինանսավորման էական աճ, որը բացարձակ թվերով հետևյալն է, այն 0.23-0.25%-ը, որը կար 2019 կամ 2020 թվականներին, բացարձակ արժեքով կազմում էր մոտավորապես 25 մլն ԱՄՆ դոլարին համարժեք դրամ, այսօրվա թիվը՝ 36 մլրդ դրամը մոտավորապես 70 մլն դոլար է, այսինքը մենք գործ ունենք 2.8 անգամ ֆինանսավորման ավելացման հետ։ Այս ավելացումն իրապես էական է, կիրառելով ինչ-որ տեղ ժողովրդական ժարգոնը, կասեմ, որ ահավոր զարգացում է և աճ է։ 2.8 անգամի ազդեցությունն ավելի քան շոշափելի են։ Դիտվում է ակնհայտ աշխույժություն ոլորտում։ Ակնհայտորեն կասեցվել են մի շարք բացասական երևույթներ, որոնց մասին ես կխոսեմ։

Բայց արդյո՞ք այն բավարար է, նորմալ է։ Պատասխանը, ցավոք սրտի, միարժեք՝ ոչ և հստակ՝ ոչ։ Ինչո՞ւ, որովհետև այդ հավելումը՝ 25 մլն դոլարից թռիչքը 70 մլն դոլարի, որն, իհարկե, ահռելի թտիչք է, ՀՆԱ-ի աճով պայմանավորված, պարզվում է, որ այն ընդամնեը կազմում է նախկին 0.25 %-ից թռիչք 0.35%-ի, իսկ այն նշանակում է, որ, միևնույնն է, այն 3 անագամ պակաս է նվազագույն պահանջվողից։ Համեմատության համար ասեմ, որ մեր արևմտյան հարևանները, գիտության ոլորտին տալիս է, իենց ՀՆԱ-ի 1.2 %-ը։ Այսինքն սա սարսափելի ցածր, աննորմալ ցածր ֆինանսավորում է։ Սա պետք է գիտակցել և իմ անձնական և խորը համոզմամբ, նման ֆինանսավորման պայմաններում խոսել ապագայում որևէ հնարավոր մրցակցության մասին տեղին չէ։

Կրկնում եմ՝ ֆինանսավորումը չափազանց էական է, այն դրական միտումները, որոնք տեսնում ենք՝ բազմաթիվ են։ Այդ ֆինանսավորումն ուղղվել է սարքերի, նյութերի ձեռքբերման, ենթակառուցվածքների արդիականացման, աշխատավարձերի ավելացման, արտասահմանյան առաջատար մասնագետների հրավիրման և այլ նպատակներին, որոնց մասին մենք կերազեինք մի քանի տարի առաջ։ Կա այդ դրականը, բայաց այն առոչինչ է իրական պահանջվածի համեմատ։ Բոլոր դեպքերում, եթե հացի գինը 200 դրամ է, նախկինում դուք ունեք 10 դրամ, այսօր ունեք 50 դրամ՝ այո, լավ է, բայց բավարար չէ։

Panorama.am-Կառավարություրնից ասում են, որ գիտության ոլորտը թիրախային են ֆինանսավորում, այդպե՞ս է արդյոք։

Ա. Իշխանյան-Եթե թիրախային ասելով հասկանում ենք, թե ինչ խնդիրներ պետք է լուծել, ապա պետք է թվարկենք մեր խնդիրները։ Ինչ խնդիրներ ունեինք. 30 տարի շարունակ ընդհանրապես չի ֆինանսավորվել նյուտեխնիկական բազան։ Ավելին, նույնիսկ խորհրդային տարիների վերջին տասնամյակում նույնպես այն չի արվել և բոլոր սարքերն ու սարքավորումներն այլևս արմատապես հնացած էին։ Առավել ևս, եթե մենք հաշվի առնենք, որ վերջին 30-ամյակում գիտական սարքավորումների մեջ առավելապես մտել են համակարգչային տեխնոնլոգիաներն, ապա անհուսալիորեն հնացած էր մեր նյութատեխնիկական բազան։ Առաջին անգամ ես կասեի, իրոք աննախադեպ ներդրում է արվել այդ ուղղությամբ, նախորդ տարի՝ 4.2 մլրդ դրամի կարգի, որը մոտավորապես 10 միլիոն դոլորա է։ Անշուշտ, երբ որ 0 էր՝ սա թռիչք է ահռելի։

Իսկ որքան է այսօր պահանջվում մեր ինստիտուտների վերազինման համար՝ նվազագույնը 200 մլն դոլար։ Անշուշտ երկնից թաված մանանա է թվում այս 10 մլն դոլարը, որը նախորդ 30-ամյակում գումարային այդքան էլ չի եղել, ինչն ահռելի է։ Առաջին՝ նյութատեխնիկական բազայի, գիտական սարքերի արդիականացում,  երկրորդ՝ մենք ոլորտից դիտում էինք աննորմալ արտահոսք և բացասական երևույթներ։

Անկախության շեմին Հայաստանում կար 30 հազար գիտնական, որը մեր 3-4 միլիոն բնակչության պայմաններում 1 մլն-ի հաշվով կազմում էր մոտավորապես 8 հազար գիտնական։ Աշխարհում 1 մլն-ի հաշվով գիտնականների միջին թիվը կազմում է մոտավորապես 3 հազար։ Այսօր մեր 3 մլն բնակչության համար գումարային 3.8 հազար գիտնական կա։ Սա 2.5-3 անգամ պակաս է, քան աշխարհի միջինը։ Մինչդեռ աշխարհի զարգացած երկրներինը 6-8 հազար գիտնականն է։

Հետևաբար՝ մենք այսօր պետք է խոսենք 20 հազար գիտնականից, իսկ ուեննք ընդամենը 3 հազար 800 գիտնական և այդ գիտնականներն հիմնականում ծերացած են՝ ահռելի։ Պատկերացնում եք, որ մեր գիտական արդյունքի մոտ 90 %-ը տալիս են ավագ սերնդի գիտնականները, որոնց միջին տարիքը 70 է։ Այս բացասական երևույթը կանխվել է աշխատավարձերի էական շոշափելի ավելացմամբ՝ այս ֆինանսների հաշվին։ Առաջին անգամ գիտական համայնքն ինչ-որ ապահովություն է սկսել զգալ և այլես կանգնեցվել է գիտնականների թվի անընդմեջ գծային անկումը, բոլոր այս 30 տարիների ընթացքում։ Այն կանխվել է, աշխատավարձերը բարձրացել են, թիրախային արվածն այդ ուղղությամբ շատ էական է։

Ձեռնարկվել են բազմաթիվ քայլեր գիտության մեջ երիտասարդների պահպանման համար, որովհետև մենք ընդհանրապես չունենք միջին տարիքի գիտնականներ, երիտասարդները գալիս էին գիտություն, պաշտպանում էին գիտական աստիճան և մի երկու տարուց հեռանում էին՝ կա՛մ ՏՏ ոլորտ, կա՛մ արտասահման։ Մեր անկախության տարիներին առաջին անգամ է, որ այդ անկումը կասեցվել է այն պատճառով, որ Գիտության կոմիտեն ձեռնարկել է բազմաթիվ նպատակային ծրագրեր ուղղված հենց երիտասարդներին՝ ասպիրանտների աջակցության ծրագիրը և մի շարք այլ։

Մանրամասները՝ կից ներկայացվող ձայնագրությունում։
 



Աղբյուր` Panorama.am
Share |

Հարակից հրապարակումներ`

Տեքստում սխալ կամ վրիպակ նկատելու դեպքում, ուղարկեք խմբագրին հաղորդագրություն` նշելով տվյալ սխալը, այնուհետև սեղմելով Ctrl-Enter:

Լրահոս

17:26
Լոռիում դի է հայտնաբերվել
ՆԳՆ Փրկարար ծառայությունից հայտնում են. «Փետրվարի 25-ին, ժամը 10։24-ին Լոռու մարզային փրկարարական վարչության ճգնաժամային կառավարման...
Աղբյուր` Panorama.am
17:09
Երևանից և մարզերից 20 ուսուցիչ արժանացավ «Աշխարհացույց»-ի մենթորական ծրագրի հավաստագրին
«Աշխարհացույցի մենթորության կրթաթոշակ 2023» ծրագրի առաջին շրջանավարտներն փետրվարի 24-ին ստացան հավաստագրեր։ Կրթական եզակի  այս...
Աղբյուր` Panorama.am
17:04
Պակիստանի և Ադրբեջանի միջև 1,6 միլիարդ դոլար արժողությամբ ռազմական գործարք է կնքվել
«Իրանցի լրագրողի օրագիրը» Telegram ալիքը հայտնել է Պակիստանի և Ադրբեջանի միջև 1,6 միլիարդ դոլար արժողությամբ ռազմական գործարքի...
Աղբյուր` Panorama.am
16:17
Քաղաքագետը զգուշացրել է Վրաստանում նոր հեղափոխության վտանգի մասին
Վրաստանում բողոքի ցույցեր կարող են սկսվել 2024 թվականի աշնանը նշանակված խորհրդարանական ընտրությունների ֆոնին: Այդ մասին զգուշացրել է քաղաքագետ...
Աղբյուր` Panorama.am
15:36
Զեփյուռ Բրուտյանը հանդիմանել է ամուսնու նախկին կնոջը
Պավել Պրիլուչնիի կինը՝ դերասանուհի Զեփյուռ Բրուտյանը, կարծում է, որ ամուսնու նախկին կինը՝ Ագատա Մուչենիչեն, երեխաներին օգտագործում է գովազդի...
Աղբյուր` Panorama.am
15:04
Հանրապետությունում 4-5 աստիճանով կցրտի
Երևանում փետրվարի 25-ի ցերեկը քաղաքի առանձին հատվածներում հնարավոր է թույլ և կարճատև տեղումներ, սպասվում է քամու ուժգնացում 16-19մ/վ...
Աղբյուր` Panorama.am
14:22
Կարծում եմ՝ Նիկոլը պարզապես շտապեց և զգացմունքային հայտարարություն արեց. Լուկաշենկոն՝ ՀԱՊԿ-ում Հայաստանի գործողությունների սառեցման մասին
Մինսկը ՀԱՊԿ-ից Երևանի դուրս գալու մասին հայտարարություններ չի ստացել, հետևաբար երկիրը պետք է մնա կազմակերպության անդամ։ ՏԱՍՍ-ի փոխանցմամբ, ասել...
Աղբյուր` Panorama.am
13:12
Ըստ նախնական վարկածի՝ զինվորը մահացել է ծառայակցի կողմից արձակված կրակոցից
Armlur.am-ին հասած բացառիկ տեղեկությունների համաձայն՝ ըստ նախնական վարկածի՝ զինվորը մահացել է ծառայակցի կողմից արձակված կրակոցից։Այս պահին...
Աղբյուր` Panorama.am
12:44
Լուկաշենկոն հայտարարել է 2025 թվականին ընտրություններին մասնակցելու իր մտադրության մասին
Բելառուսի նախագահ Ալեքսանդր Լուկաշենկոն հայտարարել է 2025 թվականին կայանալիք նախագահական ընտրություններին մասնակցելու իր մտադրության մասին և...
Աղբյուր` Panorama.am
12:09
Լիահույս եմ, որ համատեղ ջանքերով կարող ենք հասնել Հայաստանի և Քուվեյթի միջև փոխադարձ հարգանքի. Փաշինյան
Նիկոլ Փաշինյանը շնորհավորական ուղերձներ է հղել Քուվեյթի Պետության էմիր շեյխ Միշալ Ալ-Ահմադ Ալ-Ջաբեր Ալ Սաբահին և նախարարների խորհրդի նախագահ...
Աղբյուր` Panorama.am
12:04
Բաքվի բարբարոսական վարչախումբը հստակ հրահանգ է իջեցրել Հայաստանի ինքնիշխան տարածքի տեղանունները պաշտոնապես չկիրառել. Վարդան Ոսկանյան
Իրանագետ Վարդան Ոսկանյանը գրում է. «Որևէ կասկած չկա, որ Բաքվի բարբարոսական վարչախմբի բոլոր կառուցակարգերը հստակ հրահանգ ունեն...
Աղբյուր` Panorama.am
11:55
Հրազդանում վթարի հետևանքով 1 հոգի տեղում մահացել է, 2 հոգի տեղափոխվել են բժշկական կենտրոն
Փետրվարի 25-ին, ժամը 02:45-ի սահմաններում Հրազդան-Հանքավան ավտոճանապարհին՝ Արտավազ գյուղի 1-ին փողոցում, Nissan Tiida-ն դուրս է եկել երթևեկելի...
Աղբյուր` Panorama.am
11:26
ՌԴ-ում մեկնարկել են նախագահական ընտրությունների վաղաժամ քվեարկությունները
Ռուսաստանի դժվարամատչելի և հեռավոր վայրերում նախագահական ընտրությունների վաղաժամ քվեարկությունը կսկսվի փետրվարի 25-ին։ Այդ մասին հայտնում է...
Աղբյուր` Panorama.am
09:53
Հրազենային վիրավորման հետևանքով մահացել է ՊՆ N զորամասի զինծառայողը
ՀՀ ՊՆ-ից հայտնում են. «Փետրվարի 24-ին՝ ժամը 17:55-ի սահմաններում, դեռևս չպարզված հանգամանքներում (նախնական տվյալներով` հրազենային...
Աղբյուր` Panorama.am
09:19
Ֆուտբոլի եվրոպական առաջնությունների փետրվարի 25-ի խաղացանկը
Ֆուտբոլի Անգլիայի, Իսպանիայի, Իտալիայի, Գերմանիայի եւ Ֆրանսիայի առաջնություններում փետրվարի 25-ին կշարունակվեն հերթական տուրերի հանդիպումները։...
Աղբյուր` Panorama.am
09:07
Հայաստանում փետրվարի 25-ի առավոտյան դրությամբ մի քանի քաղաքներում ձյուն է տեղում, կան փակ ավտոճանապարհներ
Փրկարար ծառայությունը տեղեկացնում է, որ ՀՀ տարածքում կան փակ ավտոճանապարհներ։ Մինչև մարտի 5-ը ճանապարհի վերանորոգման աշխատանքներով...
Աղբյուր` Panorama.am
22:47
Իշխանյան. Ռուսաստանի հետ թշնամանալը հիանալի նվեր է Ադրբեջանին
Լրատվամիջոցները գրում են, որ Ուկրաինայի նախագահ Վլադիմիր Զելենսկին մարտի 4-ին կժամանի Հայաստան: Իրավապաշտպան Ավետիք Իշխանյանն անդրադառնալով...
Աղբյուր` Panorama.am
22:42
Բարի գալուստ ՀՅԴ մեծ ընտանիք. Իշխան Սաղաթելյան
Այսօր Պռոշյանի «Զորաց» պանթեոնում կայացած երդման և խոստման արարողությանը ընթացքում շուրջ 6 տասնյակ երիտասարդներ անդամակցեցին ՀՅԴ...
Աղբյուր` Panorama.am
22:06
Վահագն Դավթյան` օղակների բրոնզե մեդալակիր
Եվրոպայի փոխչեմպիոն Վահագն Դավթյանը բրոնզե մեդալ նվաճեց Գերմանիայի Կոտբուս քաղաքում ընթացող սպորտային մարմնամարզության աշխարհի գավաթի...
Աղբյուր` Panorama.am
21:57
Կարեն Խաչանովը՝ Դոհայի մրցաշարի հաղթող
Հայազգի թենիսիստ Կարեն Խաչանովը դարձել է Դոհայում ընթացող ATP-250 կատեգորիայի մրցաշարի հաղթող։ Եզրափակչում աշխարհի 17-րդ ռակետը մրցել է ATP-ի...
Աղբյուր` Panorama.am
21:22
Նավալնիի մարմինը հանձնել են մորը
Ալեքսեյ Նավալնիի մարմինը փոխանցել են նրա մորը՝ Լյդումիլա Նավալնիին։ Այդ մասին, ըստ BBC-ի ռուսական ծառայության, հայտնել է Նավալնիի խոսնակ Կիրա...
Աղբյուր` Panorama.am
20:56
Գորայք-«Զանգեր» կոչվող հատվածում ձյուն է
Փրկարար ծառայությունը տեղեկացնում է, որ ՀՀ տարածքում կան փակ ավտոճանապարհներ։ Մինչև մարտի 5-ը ճանապարհի վերանորոգման աշխատանքներով...
Աղբյուր` Panorama.am
20:53
Աշոտյան. Արձանագրենք, որ որքան ուշացնում ենք Նիկոլին հեռացնելը, այնքան շատանում են մեր կորուստները
ՀՀԿ փոխնախագահ, քաղբանտարկյալ Արմեն Աշոտյանը կալանավայրից պատասխանում է ֆեյսբուքյան օգտատերերի՝ ուղղված հարցերի։ 168.am-ի փոխանցմամբ, ...
Աղբյուր` Panorama.am
20:00
Կրակոցներ՝ Երևանի էլիտար շենքերից մեկի բակում
Այսօր՝ փետրվարի 24-ին, կրակոցներ են հնչել Երևանում։ Shamshyan.com-ի փոխանցմամբ, ժամը 17։25-ի սահմաններում ՀՀ ներքին գործերի նախարարության...
Աղբյուր` Panorama.am
19:50
Կոստանդնուպոլսի Հայոց Պատրիարքը այցելել է Ղազարավանի կանանց մենաստան
Այսօր Արագածոտնի թեմում հյուրընկալվել է Կոստանդնուպոլսի Հայոց Պատրիարք Ամենապատիվ Տեր Սահակ արքեպիսկոպոս Մաշալյանը: Հայտնում են Արագածոտնի թեմի...
Աղբյուր` Panorama.am
19:39
Ֆրանսիայի դեսպան. Հայաստանը ոչ մեկի հետնաբակը չէ
«Հայաստանը ոչ մեկի հետնաբակը չէ, այլ բարեկամ ու ժողովրդավար երկիր, որի ինքնիշխանությունն ու տարածքային ամբողջականությունը Ֆրանսիան...
Աղբյուր` Panorama.am
19:23
Լիմոնաջուրն օգնո՞ւմ է նիհարել
Լիմոնաջրի օգտագործումը դժվար թե օգնի նիհարելուն, բայց ջրի օգտագործումը կարող է օգնել քաշի նվազմանը։ Այս մասին գրում է...
Աղբյուր` Panorama.am
19:07
Ինչպես կարելի է բարելավել սրտի առողջությունը միջին տարիքում
Նոր ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ անկանոն քունը կապված է միջին տարիքի մարդկանց սրտանոթային առողջության վատթարացման հետ։ Health.com-ը...
Աղբյուր` Panorama.am
18:46
Տիգրան Աբրահամյան. Այսօր հերոսի հայրը ծանր վիճակում հիվանդանոցում է
ԱԺ «Պատիվ ունեմ» խմբակցության քարտուղար Տիգրան Աբրահամյանը գրում է. «Մի քանի օր առաջ էի անդրադարձել այն փաստին, որ...
Աղբյուր` Panorama.am
18:28
Կրասնոյարսկում -20 աստիճան ցրտին համերգի ներկաները սառը ջրով լի դույլերը դատարկել են իրենց վրա
Կրասնոյարսկում -20 աստիճան ցրտի պայմաններում Shaman-ի կենդանի կատարմամբ համերգի ներկաները եղել են կարճաթև հագուստով ու վարտիքներով։ ...
Աղբյուր` Panorama.am

Տեսանյութեր

Մայր Աթոռը մնում է այդ կարծիքին․ Մուշեղ եպիսկոպոս Բաբայանը՝ Փաշինյանի հրաժարականի պահանջի մասին
13:42 24/02/2024

Մայր Աթոռը մնում է այդ կարծիքին․ Մուշեղ եպիսկոպոս Բաբայանը՝ Փաշինյանի հրաժարականի պահանջի մասին

Հետևեք մեզ և ծանոթացեք թարմ լուրերին!

Ամենից շատ կարդացված նյութեր

{"core.blocks.header.spell_message1":"\u0546\u0577\u057e\u0561\u056e \u057d\u056d\u0561\u056c\u0568` ","core.blocks.header.spell_message2":"\u0548\u0582\u0572\u0561\u0580\u056f\u0565\u055e\u056c \u0570\u0561\u0572\u0578\u0580\u0564\u0561\u0563\u0580\u0578\u0582\u0569\u0575\u0578\u0582\u0576 \u057d\u056d\u0561\u056c\u056b \u0574\u0561\u057d\u056b\u0576:"}